काही प्रश्न - शाप, उ:शाप, प्रतिशाप यांबद्दल

ब्रह्मवैवर्त पुराणातलं एक वांगं इथ शिजवतो...

गंगा, सरस्वती आणि लक्ष्मी ह्या तिन्ही विष्णुपत्नी होत्या. पण सरस्वतीमध्ये सवतीमत्सर जागा झाला. ती आणि गंगा भांडत असतांना लक्ष्मी मध्यस्थी करायला आली तर सरस्वतीने तिला वृक्ष बनण्याचा शाप दिला.निर्दोष लक्ष्मीला शाप दिलेला बघून गंगेने सरस्वतीला नदी बनून पृथ्वीवर जाण्याचा शाप दिला. सरस्वती भडकली होतीच. तिनेही प्रतिशाप दिला गंगेला की जा, तू पण धरतीवर नदी बनून मृतदेह वाहा..
विष्णू आले, हा गोंधळ पाहिला, निस्तरायचा प्रयत्न केला. लक्ष्मी बनली तुळस, गंगा आणि सरस्वती नद्या बनून वाहू लागला, मात्र विष्णूच्या कृपेने पवित्र पापनाशिनी नद्या बनल्या.
तसेच विष्णुजींना साक्षात्कार झाला की फ़क्त लक्ष्मीच पत्नी बनून राहण्याच्या योग्यतेची आहे आणि तीच इथे वैकुंठात राहील. एकाहून अधिक बायका घरी असणे हानिकारक आहे.एकच बायको असली की पती सुखी राहतो.

गजेंद्रमोक्षाच्या कथेचे एक व्हर्शन आहे त्यात विष्णूचे द्वारपाल असलेले जय-विजय परस्परांशी भांडले नि त्यांनी एकमेकांना अनुक्रमे 'नक्र' म्हणजे मगर नि हत्ती होण्याचा शाप दिला असे म्हटले जाते. एका क्षणी गंडक नदीत पाणी पिण्यास आलेल्या हत्तीचा पाय ही मगर पकडते नि तो झगडा अनेक युगं चालतो. अखेर विष्णुंना मध्यस्थी करून दोघांना मोक्ष द्यावा लागतो. (हे पं. महादेवशास्त्री जोशींच्या पुस्तकातले व्हर्शन. आणखी एक दोन व्हर्शन्स मधे मूळचे पुरूष वेगळे आहेत.)

बाकी या शाप, उ:शाप, प्रतिशापाच्या भानगडी का कोण जाणे 'सेक्स'शी कशाकाय निगडित असतात ते समजायला पुराणात खोलवर डुबकी मारायला हवी केव्हातरी.

उदाहरणार्थ : ही वृंदा नावाची एक पतिव्रता स्त्री, जिच्या पुण्याईवर तिचा ऐतखाऊ आणि उग्र नवरा जालंधर उन्मत्त झाला होता म्हणे. इतका उन्मत्त की पठ्ठ्या चक्क पार्वतीवर डोळा ठेवता झाला {आधुनिक भाषेत "लाईन मारू" लागला]. हे शंकररावांना समजल्यावर त्यांचा नेहमीचा संतापी ट्रेडमार्क स्वभाव जागा झाला आणि त्यानी जालंधररावावर हल्लाबोल केला. पण वृंदेच्या पातिव्रत्याच्या ताकदीपुढे शंकराचे काही चालेना.

नेहमीप्रमाणे अडचणीच्यावेळी भगवान विष्णूकडे जाणे आले. विष्णू महोदयानी ओळखले की, वृंदाचे पातिव्रत्य भंग केल्याशिवाय जालंधरची शक्ती खच्ची होणार नाही. म्हणून मग विष्णूने जालंधरचेच मायावी रूप धारण करून वृंदेचा भोग घेतला....(काय पण आयडीया !!).

परक्या पुरुषाशी संग केला म्हणून तिच्या पावित्र्याच्या तेजात खंड झाला, जालंधरचा पराभव झाला....आपल्या शरीराचा परक्याने भोग घेतला म्हणून इकडे वृंदेने देहत्याग केला...पण मरण्यापूर्वी तिने विष्णूला 'तू दगड होशील' असा शाप दिला, तर त्यावर विष्णू महाराजांनीही तिला पुढील जन्मी तुला मानवयोनी मिळणार नाही असा प्रतिशाप दिला. तरीही तिच्या देहाचा आपण फसवून भोग घेतला याची टोचणी विष्णूच्या मनी होती म्हणून तो शाप त्यानी माईल्ड करून 'पण तू तुळसरुपाने पृथ्वीवर परत येशील' असा उ:शापही दिला.

...पुढे तो विष्णूरुपी दगड म्हणजे 'शाळीग्राम' आणि त्या दगडाचा विवाह तुळशीसोबत लावण्याचा प्रघातही पडला...तोच तुळशीविवाह.

ज्याना पटेल त्याना पटो, ज्याना नाही त्यानी पुराणातील वानगी पुराणातच ठीक म्हणून सोडून द्यावे.

अशोक पाटील

राईट स्वामी संकेतानंद....जितक्या व्यक्ती तितक्या प्रकृती आणि मग अशी पुराणातील पोथी उलगडणारीही आपापल्या मगदुराप्रमाणे त्या त्या कथेला आपल्याला पटेल असा भंडारा लावून भक्तांसमोर श्रवणासाठी ठेवतात.

सवतीमत्सर आपण मानवातच पाहतो. पण 'देवी'नाही तो असतोच असे प्रतिपादन करणार्‍या अनेकविध कथा पुराणात आहे. 'गंगा' शंकराच्या जटेत २४ तास मुक्काम करताना पाहून पार्वतीला तिचा मत्सर वाटायचा हे वाचल्यावर 'पार्वती' ही तर महाराष्ट्रातल्या कुठल्याही बुद्रुक वा खुर्द गावातीलच दळणीकांडप प्रोप्रायटर शंकरराव साळवीचीच बायको वाटू लागते.
मग पुढे तिने चलाखीने त्या 'गंगेला' शंकरापासून कसे अलग केले आणि नंतर संतापलेल्या गंगेने गोदावरीचे रूप कसे धारण केले इ.इ. कथाही तशी रोचक...पण त्याचीही अनेक व्हर्शन्स आहेतच.

@ रमताराम ~ पांढरे निशाण घेऊनच लिखाण करण्याचा विचार केला होता. अगोदरच तोंड धरले आहे, धड बोलता येत नाही, त्यात कशाला उगाच राळ उडवा....म्हणून.

अशोक पाटील

आयला भन्नाट पावर आहेत एकेक..

मला समजत नाही की अहिल्या काय किंवा वृंदा काय या जर इतक्या पतिव्रता होत्या तर आपापले पती ओळखायला त्या कशा काय चुकल्या बाबा? आपापली पॉवर वापरून त्या हे सहज करू शकल्या असत्या. म्हणजे त्यांना अनुक्रमे दगड आणि तुळस व्हावं लागलं नसतं. एकूण काय की 'त्या' काळापासूनच स्त्री ही भोग्य वस्तू मानली गेली आहे. हे आदर्श आपल्याच देवांनी आणि ऋषी-मुनींनी घालून दिले आहेत. आता सामान्य माणसांच्या नावाने ओरडा होतो. कृष्णाने रुक्मिणीला पळवून नेलं. आता कोणी असं केलं तर त्याला पोलीस पकडतात. म्हणूनच अर्जुनाने सुभद्रेचं हरण केलं. त्याला कृष्णाचा पाठिंबा होता. दुसर्‍यांच्या बायकांवर नजर ठेवायला यांना बाकी काही कामं नव्हती बहुतेक.

@ नीता आंबेगावकर

"एकूण काय की 'त्या' काळापासूनच स्त्री ही भोग्य वस्तू मानली गेली आहे. हे आदर्श आपल्याच देवांनी आणि ऋषी-मुनींनी घालून दिले आहेत.'

~ होय. विशेष म्हणजे स्त्री भोग्य आहे आणि ती आपल्याला सहजी वश होते हे मानण्यात अन्य देव राहू देत, पण खुद्द ब्रह्मा विष्णू महेश ही टॉपरची त्रयीही मागे नव्हती. अत्रिमुनींची साध्वी पतिव्रता पत्नी अनुसया हीचे पावित्र्य भंग करण्यासाठी हे तिघेही मोठ्या आत्मविश्वासाने मुनींच्या आश्रमात वेष बदलून गेले आणि त्या देखण्या अनुसयेने 'आम्हास नग्न होऊन भोजन वाढावे' अशी वैषयिक मागणी केली....[ही कथा कित्येक ठिकाणी मुद्दाम सौम्य करून सांगितली जाते. ते योग्यही आहे....पण कोणत्याही रुपातील असो, तिन्ही देव तिचे पावित्र्य भंग करण्यासाठीच आले होते यात सहसा दुमत दिसत नाही]. पुढे त्या पतिव्रता अनुसयेने आपल्या तपाच्या बळावर ही तीन पाहुणे नेमकी कोण आहेत आणि कोणत्या कारणासाठी आपल्या आश्रमात आले आहेत हे ओळखले आणि त्या सिद्धीच्या जोरावर तिघानाही "बालक" करूनच मग स्तनपान करू दिले...इ.इ.

पुढे नारदाकडून लक्ष्मी, पार्वती, ब्राह्मणी या तिघींना आपले 'नवरोबा' कोणत्या महत्वाच्या कामगिरीवर पृथ्वीवर गेले आहेत याचा अहवाल मिळाल्यावर त्यानी अत्रिमुनींच्या आश्रमाकडे धाव घेतली तर बागेत ती तीन बाळे खेळत असल्याचे त्यांच्या नजरेस आले आणि मूळात ते कोण आहेत हेही समजल्यावर अनुसयेची करुणा भाकून त्याना मूळ रुप प्राप्त करून घेतले. या प्रसंगाची आठवण म्हणून मग तिन्ही देवतांचा अंश असलेल्या 'तीन शीरे, सहा हात....' अशा दत्ताचा जन्मही झाला.

दत्तजन्माची ही कथा जरी सती अनुसयेच्या पातिव्रत्याची महिमा सांगणारी असली तरीही तीन मुख्य देवतांचा 'स्त्री' कडे पाहण्याचा दृष्टीकोनही अधोरेखीत करते.

गम्मत म्हणून ठीक आहे पण या असल्या पुराण कथा वाचण्यात कधीच मन रमले नाही. या सगळ्या सोप ऑपेरा टाईप स्टोर्या वाटतात. कुठलेही लॉजिक नसलेल्या उगाचच ताणून कुठेतरी नेलेल्या आणि कुणालातरी चीटकवलेल्या. या कथांमधली पात्रे देव असूच शकत नाहीत आणि ज्यांना आपण देव मानतो ते असे करू शकत नाहीत. तेव्हा हिंदू धर्माला या कथांपासून मुक्तीचा उ:शाप कधी मिळणार आहे हे 'ते देवच' जाणोत.

प्रशांतजी ~

होते असे की, एखाद्याला एखाद्या विशिष्ट वयात वाचनाचे वेड लागते आणि ते लागले की समोर जे येईल ते अधाशासारखे स्वाहा करीत राहायचेच. कोल्हापुरात मी ज्या गल्लीत लहानाचा मोठा झालो तो भाग एकतर चित्रपटगृहांनी वा विविध प्रकारच्या छोट्यामोठ्या ग्रंथालयांनी [यात शासकीय आणि नगरपालिकेची ग्रंथालये आलीच...शहराच्या अगदी पोटातच राहतो होतो असे म्हटले तरी चालेल....] वेढलेला होता. सिनेमे ही त्या काळी न परवडणारी चैन होती आमच्यासारख्या कुटुंबाला, त्यामुळे बहुतांशी वेळ मग आजुबाजूच्या ग्रंथलयातच जायचा. गंमत म्हणजे तिथले सेवकही आमच्याच भागातील रहिवासी असल्याने अगदी वर्गणी भरूनच तेथील सेवा वा पुस्तके मिळत असेही नव्हते. केव्हाही जा, पुस्तक मिळायचेच. तशात दिशादिग्दर्शनासाठी नेमके कुणी त्यावेळी नसल्याने 'वाचन हाच माझा गुरु' म्हणून समोर दिसेल ते वाचायचे असा प्रघात पडला. त्यात शालेय वयात असल्याने रामायण महाभारत यांची आवड मनी वसणे साहजिकच. त्या अनुषंगाने मग सखोल वाचन करताना पुराणेही समोर येऊ लागली....अन् त्यावेळी ते योग्य की अयोग्य हा मुद्दा नव्हताच...त्या वयात ते शक्यही नव्हते.

अर्थात योग्य ती जाण आल्यानंतर त्या कथांतील फोलपणा प्रकर्षाने जाणवू लागल्याने तो रस्ता बंद जरी झाला असला तरी त्याच्या प्रतिमा आजही मेंदूत कुठेतरी कोरल्या गेल्या असल्याने अशा धाग्याच्या निमित्ताने त्या पुढे येत राहतात, इतकेच.

आता तुम्ही अपेक्षा करता तो हिंदू धर्माला 'उ:शाप' कधी लाभेल असे वाटत नाही. कारण आज २१ व्या शतकात जग विज्ञानाच्या भरार्‍या घेत मंगळ शुक्राकडे जाण्याची गोष्ट करीत असताना प्रिय भारतवर्षातील बंधूभगिनी साईबाबा, बालाजी, लालबाग, दगडूशेठ इथे बाराबारा तास पाळीत उभे राहतात हे पाहून आपण अजून बैलगाडीतूनच पुढे प्रवास करीत आहोत असे वाटण्याची स्थिती झाली आहे.

असो....जे राहतात ते का राहतात याचे 'प्रॉपर जस्टिफिकेशन' त्यांच्याकडे असल्याने त्याबाबतीत कुठलाही युक्तीवाद थिटाच पडतो.

अशोक पाटील

@ अशोक पाटील

सती अनसूयेला (अनुसया नव्हे, जिला असूया नाही ती अ नसूया) जे जमले ते अहिल्या आणि वृंदाला का जमले नाही कोण जाणे.

>आज २१ व्या शतकात जग विज्ञानाच्या भरार्‍या घेत मंगळ शुक्राकडे जाण्याची गोष्ट करीत असताना प्रिय भारतवर्षातील बंधूभगिनी साईबाबा, बालाजी, लालबाग, दगडूशेठ इथे बाराबारा तास पाळीत उभे राहतात हे पाहून आपण अजून बैलगाडीतूनच पुढे प्रवास करीत आहोत असे वाटण्याची स्थिती झाली आहे.<

हे पण खरे आहे. आपण विज्ञानात प्रगती करतो आहोत. पण तरीही वडाला प्रदक्षिणा घालणार्‍या भगिनी काही कमी नाहीत. वडच काय पण कोणत्याही झाडाला प्रदक्षिणा घातल्याने नवर्‍याचे आयुष्य कसे काय वाढते हे मला कधीच समजले नाही. त्यामुळे मी ते करत नाही. याच्या मागे काही शास्त्रीय कारण असू शकेल का?

छान चर्चा ..वाचतो आहे !

@ प्रियंका

तुम्॑चे बरोबर आहे. पूर्वीच्या काळी सासुरवाशिणींना बाहेर पडायला निमित्त या सणांमुळेच मिळायची. पण आताच्या स्त्रीचे काय? ती आज का वडाला फेर्‍या घालते? बरं गंमत अशी की हा उपास २४ तासाचा असतो. पण आजकाल तो संध्याकाळी सोडणार्‍या स्त्रिया माझ्या बघण्यात आहेत. आता मुद्दा हा उरतो की अर्धा उपास आपण आपल्या सोयीने करतो. म्हणजे पूर्ण नाही केला तरी चालतो हा शोध कोणी लावला? त्यापेक्षा करूच नये ना! आपल्या पूर्वजांनी काही कारणाने हे लावून दिले आहे. मग पाळायचे तर पूर्ण पाळा नाहीतर अजिबात पाळू नका. आणखी एक. तुम्ही म्हणता त्या कारणाबरोबरच हे पाळायचे आणखी कारण म्हणजे देवाच्या नावाने तरी लोकं काही उपास तापास करतील ही भावना होती. देवाला नैवेद्य दाखवल्याशिवाय अन्न उष्टवायचे नाही हा संकेत का होता की संयम. समोर सुग्रास अन्न आले तरी खायखाय करायची नाही. समोर ताट येईपर्यंत थांबायचे. पण आमच्या सासूबाई ४ भजी, एक चपाती या प्रमाणात सगळे पदार्थ थोडे थोडे काढून ठेवायच्या आणि मुलांना (म्हणजे त्यांच्या मुलांना, आमच्या नवर्‍यांना) खायला परवानगी द्यायच्या. काय म्हणाल याला?

परिजा ताई, आणखी एक. समजा वडाला फेर्‍या घालून खरोखरच सात जन्म हाच नवरा मिळत असेल तर कठीणच आहे की नाही? मला मात्र चेंज हवा आहे. ज्या नवर्‍याबरोबर एक जन्म निभत नाही त्याच्याशी सात जन्म? त्यालाही बिचार्‍याला चेंज हवाच असेल की नाही?

गाणी खूप आवडतात हो ऐकायला. ऐकून सोडून द्यायचं. पडद्यावर हे गाणं सादर करणारी बबीता स्वतःच नवर्‍यापासून वेगळी रहाते दोन मुलींना घेऊन.