चांदनी - अंतिम

आधी नन्नाचा पाढा लावणारी चांदनी काही दिवसातच चिकाटीनं शिकायला लागली. अवघ्या महिन्याभरात तिनं मराठी मुळाक्षरं अन अंक पाठ तर केलेच पण ती सफाईदारपणे लिहायला पण लागली. माझ्या सुट्ट्या अजुन सुरुच असल्यानं मला वेळ होता. रोज आठ आठ तास शिकवणी चालायची आणि त्यानंतरही शक्य तेव्हढा वेळ ती अभ्यास करायची. तिचं पाहुन इतरही दोन चार बायकांना आपल्या मुलांनी शिकावं असं वाटायला लागलं अन त्या पण मुलांना शिकवणीला पाटवायला लागल्या. मग सरांच्या सल्ल्यानं बोलीभाषा सफाईदार करण्यासाठी कविता म्हणणं, धडे वाचणं, गणिताच्या तयारीसाठी पाढे म्हणणं वगैरे सुरु झालं. एकंदरीतच चांदनी आदर्श विद्यार्थिनी होती.

दरम्यान मी रोज दिवसभर कुठे असतो याची चुगली कुणीतरी माझ्या घरी केली होती. परंतु मी तिथे नक्की काय करतोय हे कळल्यावर घरुन कुठलाच विरोध झाला नाही. पुन्हा तो विषय घरात चर्चेला पण आला नाही. इतर मित्रांशी तर माझा संपर्क जणु तुटलाच होता. एक दोन जण कुतुहलापोटी माझ्याबरोबर `तिकडे' आले पण नंतर कुणीच रस दाखवला नाही.

दीड एक महिन्यानंतर माझे कॉलेज सुरु होईपर्यंत चांदनीची वाचणे, लिहीणे, सोपी बेरीज वजाबाकी गुणाकार भागाकारासारखी गणिते सोडवणे वगैरे तयारी झाली होती. त्यामुळे कॉलेज सुरु झाल्यावर आमच्या शिकवणीच्या वेळा बदलल्या. रोज सकाळी लवकर मी घरातुन निघे अन शिकवणी घ्यायला जाई. कॉलेज संपल्यावर परत शिकवणी होई. अनेकदा रात्री उशीरापर्यंत मी वाड्यातच असे. एकाबाजुला `धंदा' सुरु असे तर खाली चौकात एका कोपर्‍यात आमची शिकवणी. धंद्यातल्या भानगडींमुळे अनेकदा शिकवणीत व्यत्यय येई. पोलिसांच्या रेड पडल्या तर त्या दिवशी शिकवणी बंद ठेवण्याची वेळ येई. सुदैवाने पोलिस मला ओळखु लागले होते आणि त्यांनी मला कधीच त्रास दिला नाही. एकदोनदा तर चौकीच्या फौजदारानं मला बोलवुन काही आर्थिक मदत वगैरे हवी का असे पण विचारले. मी कुठल्याच संघटनेचा नसल्यानं अन शिकवणीखेरीज कुठल्याच भानगडीत पडत नसल्यानं असा दृष्टीकोण असावा त्यांचा बहुतेक.

पण काही घटना मात्र मला बेचैन करत. एकदा अशीच शिकवणी सुरु असताना एका मुलीचं जोरजोरात किंचाळणं ऐकु आलं. माझ्या मित्राचा भाऊ तिथच चौकात तीनपानी खेळत बसला होता तो अन त्याच्याबरोबरची दोन तीन मुलं उठुन धावत घरात गेली. चांदनी अन शिकवणीची इतर मुलं मात्र शांत होती. तेव्हढ्यात एका घरातुन मुलांनी एका दारु पीलेल्या माणसाला मारत मारत बाहेर चौकात आणलं. मागं रीटा नावाची मुलगी रडत ओरडत येत होती. तिच्या अंगावर कपडे जवळपास नव्हतेच अन ठिकठिकाणी चटके दिल्याच्या खुणा होत्या. तो माणुस जमीनीवर पडला तरी त्याच्यावर लाथा बुक्क्यांचा वर्षाव सुरुच होता. शेवटी तो बेशुद्ध पडला अन मग त्याला उचलुन एका जिन्याखाली आडोशाला ठेवलं. मी धपापणारं काळीज घेऊन ते सगळं बघत होतो तर चांदनी शांतपणे म्हणाली. "खतम हुआ तमाशा. चलो भैया आगे पढे." मी विचारलं, "का मारलं त्याला एव्हढं? तुला बघताना भीती नाही वाटली?" तर थंडपणे म्हणाली, "ये हमेशाही होता है. लोगोंको लगता है वो चार पैसे फेकते है तो लडकी के साथ कुछ भी कर सकते है. लेकीन औरत भी कितना सहेगी? जब गिर्‍हाईक जादाही परेशान करता है तब उसे ऐसा सबक सिखाते है. अब रातको देरीसे उसे बाहर रास्तेपर रख देंगे. फिर कभी नही आएगा वो यहां."

कधी आमची चांदनी शिकल्यावर पुढे काय करु शकेल, कशी बाहेर नोकरी करुन जगु शकेल यावर बोलणी व्हायची. मी उत्साहाने बोलायचो पण ती थंडपणे म्हणायची, "बाहर जाकर भी अलग क्या करना है. हम यहां जो करते है वहीं तो सब औरते करती है. फर्क सिर्फ इतना है कि यहा कई मर्द आते है और वहां एक. वही लोग तो यहां आते है." तुला वेश्याव्यवसायाची किळस येत नाही का असं एकदा विचारलं. त्यावर म्हणाली, "उसमे क्या है. जैसे कोई डॉक्टरी करता है वैसे यहां लोग धंदा करते है. ये औरते तो प्रेशर कुकर की सीटीयां है. बहोत गंद भरी है लोगोमें. वो यहां निकल जाती है. अच्छाही है. नही तो सब गंदा हो जाएगा." धक्काच बसला हे ऐकुन. कुणी सांगीतलं हे असं विचारलं तर म्हणाली, "किसीने बोलनेकी जरुरत क्या है? ये तो सीधी बात है. यहां किसीसेभी पुछो, यही कहेगा धंदे के बारे मे."

पण एका अर्थानं ती अथांग होती. रक्षाबंधनाच्या आदल्या दिवशी शिकवणी झाल्यावर उद्या सुट्टी असं सांगुन मी निघालो तर तिनं मला थांबवलं अन आत गेली. परत आली ती हातात एक रेशमी गोंड्याची राखी घेऊन. माझ्या हातावर तिनं राखी बांधली तेव्हा माझ्या डोळ्यातुन धारा वहात होत्या. खरतर भाउ रक्षण करणारा, समर्थ असतो. माझ्यात यातले कुठले गुण तिनं पाहिले होते कुणाला ठाऊक?

चांदनी खरच झपाट्यानं शिकली. ती झोपायची कधी माहिती नाही पण कायम अभ्यास करायची अन दोन शिकवण्यांच्या मधल्या वेळात पुढचा धडा तयार असायचा तिचा. मनाचं रितेपण घालवण्यासाठी बहुतेक ती एव्हढा झपाटल्यासारखा अभ्यास करत होती. शिकवणी सुरु केल्यापासुन पाच वर्षात तिनं दहावीची परिक्षा दिली अन ४० टक्के मार्क मिळवुन पास पण झाली. दुरशिक्षण शाळेला तिचा सत्कार करायचा होता पण तिनं ठाम नकार दिला.

चांदनीची धडपड पाहुन असेल किंवा सतत दारु पिऊन ढासळलेल्या तब्ब्येतीनं असेल, पण आंटीपण चांदनीला खुपच पाठिंबा देत होती. नेहमी तिचं कौतुक करायची. मित्राच्या भावाला आता तिच्याकडुन कमाई हवी होती पण आंटीनं ठाम नकार दिला. "सीख रही है बच्ची. सीखने दे," एव्हढच बोलली.

चांदनीच्या परिक्षेचा निकाल लागल्यावर मात्र आंटीनं सगळ्यांना आश्चर्याचा धक्काच दिला. तिनं कुठल्याशा ओळखीच्या नर्सशी बोलुन चांदनीसाठी नर्सिंगच्या कोर्सला अ‍ॅडमिशन मिळवली. फीचे पैसे पण भरले अन हॉस्टेलवर पाठवुन दिलं. चांदनी आईला सोडुन जायला तयार नव्हती पण आंटीनं जबरदस्ती केली अन ती रडत रडत गेली.

चांदनीचा नर्सिंगचा कोर्स संपल्यावर ती परत आली अन भेटली तेव्हा एकदम सुरवंटाचं फुलपाखरु झाल्यासारखं वाटलं. "तुमने सही कहा था भैय्या. मुझे दिल्लीके एक हॉस्पीटलमे नौकरी मिली है," तिनं सांगीतलं. दुसर्‍याच दिवशी ती दिल्लीला निघुन गेली. तिची आई मात्र वाड्यातच राहिली. बहुतेक मुलीच्या नवीन आयुष्यात आपली अडचण नको असा विचार केला तिनं.

पण दोनच वर्षांनी चांदनी परत वाड्यात आली. यावेळी तिच्याबरोबर एक माणुस होता. "भैय्या हम शादी कर रहे है," तिनं सांगितलं अन आईला बरोबर न्यायचं आहे असं सांगुन मध्यस्थी करावी अशी गळ घातली. आंटीला आता पैलतीर दिसायला लागले होते, मित्राचा भाऊ पण एचआयव्ही इन्फेक्टेड निघाल्याने खचला होता. त्यांनीही जोर दिला अन चांदनी आईला घेऊन परत गेली.

ती जाण्याच्या आदल्या दिवशी रात्री आम्ही बराच वेळ बोलत बसलो होतो. मी विचारलं, "एक बात बता यहां तो सब गालिया देते है. लेकिन मैने तुझे कभी गालीयां देते नहि सुना. ऐसा क्यु?" ती उत्तरली, "भैय्या कोई गाली देता है किसीका दिल तोडने के लिये. किसीभी भाषामें जो सबसे गंदी गालीयां होती है वो तो हम लोग है ही. फिर हम क्या किसी और को उससे बडी गाली दे?"