वांगे अमर रहे !

वांगे अमर रहे !

कॉलेज संपवुन शेती करायला गेलो तेव्हा गावातील इतरांकडे नाही ते ज्ञान आपल्याकडे आहे असा माझा द्रुढ समज होता आणि त्याच अविर्भावात मी शेतीची सुरुवात केली. या सर्व जगाच्या लेखी मुर्ख असलेल्या शेतकर्‍यांना स्वानुभावाने शहाने करण्यासाठी भरघोस उत्पन्न घ्यायचे ठरविले. दोन महिण्यात नगदी पैसा मिळ्वुन देणारे पिक म्हणुन वांगीची निवड केली आणि ५ एकरात वांगीची लागवड केली. मेहनत्,जिद्द सर्वस्व पणाला लावलं. मेहनत फळा आली. भरघोस पिक आलं.अन्य शेतकरी घेतात त्याच्या १-२ नव्हे चक्क ५-६ पट उत्पादन मिळालं. आणि इथेच माझे ग्रह फिरले.
माझी वांगी बाजारात गेली आणि स्थानिक बाजारात वांगीचे भाव गडगडले.५ रुपयाला पोतं कुणी घेइना. वाहतुक,हमाली,दलाली वजा जाता जो चुकारा मिळाला ते पैसे बसच्या तिकीटालाही पुरले नाहीत. शेतात घेतलेली मेहनत आणी वांगी फुकटात गेली. असे काय झाले ? काहीच कळत नव्हते.प्रारंभीच म्हटल्याप्रमाणे माझ्या नजरेत इतर शेतकरी अडाणी,मुर्ख असल्याने त्यांच्याशी सल्लामसलत करण्याचा प्रश्नच नव्हता.शेवटी निष्कर्श निघाला की मार्केट्मध्ये गरजेपेक्षा जास्त माल गेल्यामुळे भाव पडले.कारण ग्राहकाला जेवढी गरज असेल तेव्हढीच तो खरेदी करेल.माझी वांगी खपावी म्हनुन ग्राहक पोळी,भात,भाकरीऐवजी नुसतीच वांग्याची भाजी खावुन पोट थोडीच भरनार आहे? स्थानिक बाजारात गरज ,मागणीपेक्षा जास्त माल गेल्याने ही स्थिती झाली त्याला जबाबदार मीच होतो. इतर शेतकर्‍यांनी सायकलवर आणलेली अर्धा पोतं वांगी सुद्धा माझ्या मुळे बेभाव गेली होती. सायकलवर अर्धा पोतं वांगी आणुन उदर्निर्वाह करणारे माझ्यामुळे अडचणीत आले.
झाली चुक पुन्हा करायची नाही म्हणुन दुसर्‍या खेपेस वांगी आदिलाबादला न्यायचे ठरवले. माझ्या गावाहुन १५० किमी अंतरावर मोट्ठी बाजारपेठ असलेले आंध्रप्रदेश मधिल आदिलाबाद शहर. ६० पोती वांगी न्यायची कशी? स्पेशल वाहनाचा खर्च परवडणार नव्हता म्हनुन माल बैलबंडीने हायवे पर्यंत नेला.रायपुर - हैद्राबाद जाणार्‍या ट्रकला थांबवुन माल भरला.तिथे हमाल किंवा कुली नव्हताच त्यामुळे मीच ट्रकड्रायव्हरच्या मदतिने माल चढविला.६० पोती प्रत्येकी वजन ५०-५५ किलो. अनुभव नवा होता.मजा वाटली (?) शेतकरीcumहमाल.Two in One.
आदिलाबाद गाठले.
तिथल्या मार्केटची गोष्टच न्यारी.मार्केटमध्ये पाय ठेवायला जागा नव्हती.
वांगेच वांगे.
अत्र तत्र सर्वत्र वांगेच वांगे.
जिकडे तिकडे चोहीकडे,वांगेच वांगे गडे,आनंदी आनंद गडे.
मार्केट वांग्यांनी भरलं होतं.त्या सन्दर्भात एका शेतकर्‍याला विचार विचारले.
"यंदा हवामान वांगी साठी फारच अनुकुल असल्याने वांगीच भरघोस उत्पादन आलयं." तो शेतकरी.
"भाव काय चाललाय?" माझा प्रश्ऩ.
"सकाळच्या लिलावात ५-६ रुपये भाव मिळाला." तो शेतकरी.
"किलोला कि मणाला?" माझा प्रश्ऩ.
" किलोला? अरे यंदा किलोला विचारतोकोण ?.पोत्याचा हिशेब चालतो." तो शेतकरी.
"म्हंजे? पोतंभर वांगीला ५-६ रुपये?" माझा प्रश्ऩ.
"पोतंभर वांगीला नाही,पोत्यासहीत पोतंभर वांगीला." तो शेतकरी.
"रिकाम्या पोत्याची किंमत बाजारात १५ रुपये असतांना पोत्यासहीत पोतंभर वांगीला ५-६ रुपये?" मी मलाच प्रश्न विचारीत होतो.हे कसं शक्य आहे? विश्वास बसत नव्हता पण सामोर वास्तव होतं.
"आता लिलाव केंव्हा होइल?" माझा प्रश्ऩ.
"इथे नंबरवार काम चालतं,मी काल आलो,माझा नम्बर उद्द्या येइल कदाचित." तो शेतकरी.
"तोपर्यंत वांगी नाही का सडनार?" माझा प्रश्ऩ.
यावर तो काहीच बोलला नाही.मुक होता.डोळे पाणावले होते,एवढ्या मेहनती पिकविलेलं वांग सडणार म्हटल्यावर त्याचा जिव कासाविस झाला होता.
आता माझ्याही मनात कालवाकालव व्हायला लागली.
आपला नंबर तिन दिवस लागला नाही तर अर्धी वांगी नक्कीच सडणार. डोळ्यादेखत वांगी सडतांना पाहणं मानसिकद्रुष्ट्या पिडादायक ठरणार होतं. मी मनातल्या मनात गणित मांडायला सुरुवात केली. तिन दिवसात किमान अर्धी वांगी नक्कीच सडणार. उरलेली ३० पोती गुणिला ५ वजा तिन दिवस जेवणाचा,निवासाचा खर्च बरोबर उणे पंधरा ( - १५) म्हनजे वांगी विकण्यासाठी मला जवळुन १५ रुपये खर्च करावे लागनार होते.
काय करावे मला सुचत नव्हतं, डोकं काम करीत नव्हतं, माझं सर्व पुस्तकी ज्ञान उताणं झोपलं होतं.
आता पुढे काय?
निर्णय घेतला. एकदा डोळेभरुन त्या वांगीकडे पाहिलं. गुलाबी-गुलाबी,तजेलं आणि टवटवित. कुणाचीही द्रुष्ठ लागावे अशी. ते द्रुष्य डोळ्यात साठवलं, वांगीकडे पाठ फिरविली आणि गावाचा रस्ता धरला. गावाजवळ आलो तेव्हा दिवस उतरणीला आला होता.आणि आता मला एका नव्या समस्येने ग्रासले होते. गावांतील शेतकरी मला यासंदर्भात विचारतील त्याला उत्तर काय द्यायचे? मुर्ख शेतकर्‍यांच्या नजरेला नजर भिडविण्याचे धाडस विद्याविभुषीत शहाण्याकडे उरले नव्हते. मग एका चिंचेच्या झाडाखाली विसावलो.तेथेच टाइमपास केला. गावातील सर्व लोक झोपी गेले असतील याची खात्री झाल्यानंतरच गुपचिप चोरपावलाने गावात प्रवेश केला.
आजही मला दिसतात.
..ते ..वांगे..
गुलाबी-गुलाबी,तजेलं आणि टवटवित. कुणाचीही द्रुष्ठ लागावे असे,अजुनही न सडलेले.
आणी माझ्या द्रुष्टिपटलावर अमर झालेले.

गंगाधर मुटे
(पुर्वप्रकाशीत)
.....................................................
(मी "शेतकरी आत्महत्त्यांवर तज्ञांची मुक्ताफळे" - दुवा हा लेख लिहीला आहे. त्यावर आलेल्या एका प्रतिक्रियेवर खुलासा करतांना मी स्वतःचा अनुभव विषद केला. नंतर लक्षात आले की हा अनुभव म्हणजे एक स्वतंत्र लेखच तयार झालेला आहे.)
.....................................................