ज्ञान, संस्कृत, इतिहास, समज, जाण वगैरे वगैरे - भाग ४ (अंतिम)

तिसरा भाग

निवेदन - पहिल्या भागाप्रमाणेच.

***

मागच्या भागात आपण पाहिले की संस्कृतचा सुवर्णकाळ हा विविध प्रकारच्या लेखनाने, साहित्याने फुलुन गेलेला होता. ह्याच काळात कधीतरी अथर्वण संहितेला वेद म्हणुन मान्यता मिळुन तीन वेदांच्या ठिकाणी चार वेद झाले. हे चार प्रमुख वेद म्हणुन मान्यता पावुन होते तर यांची अंगे असलेली काही रचनाकृती उपवेद म्हणुन मान्यता पावली. जसे धनुर्वेद, आयुर्वेद इत्यादी. वेदांचे जतन करणे ही प्रमुख समस्या होती. कारण लेखन लिपी जरी अस्तित्वात आलेली असली तरी संस्कृत ही भाषा होती. भाष म्हणजे बोलणे. संधी, स्वराघात, उच्च नीच स्वर यांची विशिष्ट पद्धतीनेच उच्चारण करण्याची आवश्यकता होती. कारण बलाघात बदलले तरी अर्थ बदलतो.

याच दरम्यान संस्कृत ही देवकृत भाषा आहे असा विचार प्रवाह बळावत चालला. देव म्हणजे दिव्य माणसे असा पुर्वीचा अर्थ जावुन आता देव म्हणजेच ईश्वरी अवतार असा मतप्रवाह वाढु लागला होता. त्यामुळे संस्कृतला देववाणी असा मान मिळाला. अर्थातच त्यामुळे केवळ पुस्तकी पांडित्य असणा-या काही ढुढ्ढाचार्यांनी संस्कृतच्या वापराविषयी काही निर्बंध घालायला सुरवात केली. साहित्यात काय असावे काय नसावे याचा निर्णय समीक्षकी वृत्तीच्या कधीही लेखन न करणा-या मंडळीनी करायला सुरवात केली की त्या त्या प्रदेशातील साहित्याला अवकळा येत असते. साहित्य हे जनमानसाचे प्रतिबिंब असले पाहिजे, नव्हे ते तसे असेल तरच लोकादरास प्राप्त होते. लोकमान्यता असेल तरच साहित्य निर्मितीत आनंद असतो, तेच साहित्य टिकुन रहाते. अन्यथा अशा साहित्याचे आयुष्य क्षीण असते.

पुर्वीच्या संस्कृत ग्रंथांचा नाटकांचा अभ्यास केला तर असे लक्षात येते की त्यातील भाषा, विषय, संवाद हे अगदी बोली भाषेप्रमाणे आहेत. परंतु जसजसे निर्बंध वाढु लागले तसतसे विनोदी, अश्लिल, सुचक, द्वैयर्थी संवादासाठी प्राकृत भाषेचा आधार घेत लेखन होवु लागले. त्यामुळे अनेक नंतरच्या काळातील नाटकांमधे श्रेष्ठींचे संवाद संस्कृत मधे तर दासदासी , विदुषक यांचे संवाद प्राकृतात असे दिसते. संस्कृतमधून शिव्यांचा सुद्धा वापर करण्यास मनाई येत गेली. एकमेकांची खिल्ली उडवणारे विनोदी संवाद मग भले ते श्रेष्टींचे का असेना ते संस्कृतात नको असे निर्बंध आल्यावर विपुल लेखन जे एकेकाळी होत होते ते हळुहळू कमी होवु लागले. लेखक अशा साहित्यासाठी प्राकृत भाषांचाच जास्त वापर करु लागले.

संस्कृतातले लेखन केवळ व्याकरण, धार्मिक कृत्ये, अध्यात्मिक तत्वज्ञान, राजकीय घोषणापत्रे यांच्या पुरते सिमीत राहिले. पुढे पुढे बादशाही अंमलात तर राजकीय बाबी सुद्धा फारशी, अरबी अशा भाषांमधे होवुन सर्वच भारतीय भाषा मागे पडल्या. त्या आजही मागेच आहेत. जसजसे प्राकृतात लेखन सुरु झाले तसतसे ती भाषा अधिक ठासीव, रेखीव बनत चालली. वेगवेगळ्या प्रदेशात वेगवेगळ्या बोली बनु लागल्या. आवश्यकतेनुसार स्थानिक लिपीबदल होत गेला. बदलत बदलत आजच्या भाषा जन्माला आल्या. त्यांच्यात लेखन सुरु झालेच होते त्याला मान्यता मिळतच होती पण अजुनही धार्मिक कारणाने संस्कृतचे महत्व टिकुन होते.

त्या वर्चस्वाला सुद्धा हळूहळु धक्का बसत होता. महाराष्ट्राचा विचार केला तर ख-या अर्थाने जोरदार धक्का दिला ज्ञानेश्वरांनी. इतक्या लहान वयात येवढी मोठी कर्तबगारी केली की आजही विस्मयचकित व्हायला होते. महाराष्ट्रात म-हाठी ख-या अर्थाने रुजली, फोफावली, बहरली. पुढे अनेक संतांनी, लेखकांनी मराठीला वाढवले. आजही ही परंपरा चालुच आहे. मराठी ही वीरांची भाषा मानली जाते. समोरच्या भाषेतील शब्दांना आपल्यात सामावुन घेण्याची युरोभारतीय कुलातील भाषांची परंपरा मराठी तितक्याच ताकदीने पुढे नेत आहे.

याचा अर्थ संस्कृत संपली का ? मी मानत नाही. भाषा कधीही मृत होत नाही, तिचे स्वरुप बदलते. आज मराठीतील अनेक शब्द संस्कृत आहेत. मराठी व्याकरण पद्धती संस्कृतसारखीच आहे. अनेक साम्य आहेत. भेदही आहेत. संस्कृतवर देववाणी म्हणुन बंधने आली नसती तर आजही संपुर्ण भारतात संस्कृत प्रचलीत राहिली असती. प्राकृत भाषा राहिल्या असत्याच पण संस्कृतचा वापर चालुच राहिला असता. साहित्य बनत राहिले असते. पण बंधने आली की प्रगती खुंटते. भाषा म्हणजे बोलीवर बंधने आणू नयेत, समाजाला असे बोला तसे बोलु नका असे सांगितले की समाज ती बंधने काही काळ पाळेल, पण नवे शब्द, नवी बोली तयार करुन संवाद साधतच राहिल, मनातले विचार व्यक्त करतच राहील येवढे जरी लक्षात आले तरी पुरे. भाषेवर बंधने आणली की नवी भाषा तयार होण्याचा इतिहास आहे. आणि ह्या इतिहासाची अनेकवेळा पुनरावृत्ती झालेली आहे, होत आहे, आणि होईल.

इत्यलम्