ज्ञान, संस्कृत, इतिहास, समज, जाण वगैरे वगैरे - भाग ३

दुसरा भाग

निवेदन - पहिल्या भागाप्रमाणेच.

***

आतापर्यंत आपण पाहिलेल्या इतिहासात केवळ धार्मिक बाबीच जास्त प्रकर्षाने समोर आल्या. ते साहजिकच आहे कारण आतापर्यंत जे काही साहित्य बनत होतं ते बरेचसं केवळ मौखिक रुपाने जतन करुन पिढ्यान पिढ्या संक्रमित होत होतं. कालाच्या ओघात ते जतन करुन ठेवणा-या घराण्याचा वंशच्छेद झाल्यास अगर पुढिल पिढीने ते जतन करणे नाकारल्यास किंवा काही अनाकलनीय कारणाने ते पूढे न सरकल्यामुळे ते साहित्य, ज्ञान आपल्यापर्यंत आलेले नाही.

मानवाची प्रगती होत होती. त्यातली महत्वाची गोष्ट म्हणजे मानवाने भाषेला (भाष् - म्हणजे बोलणे) दिलेले लेखन स्वरुप म्हणजेच लिपी. लेखन कला अस्तित्वात आली आणि साहित्याचे स्वरुप बदलुन गेले. इथुन पुढे केवळ महत्वाच्या गोष्टींनाच मुखोद्गत करुन भागणार होते, जरुर पडेल तेव्हा लिखित स्वरुपातील साहित्य उपलब्ध होत होते. बघता बघता लिप्यांमधे विविध सुधारणा झाल्या, लिपीतली सुधारणा बोलीला सुधारत होती तर बोलीनुसार लिपी सुधारली जात होती. शारदा, ग्रंथ, खरोष्टी, अशा एक ना अनेक संक्रमणांमधुन जात जात ध्वनीनुसार लेखन करु शकणारी बाळबोध म्हणजेच देवनागरी लिपी अस्तित्वात आली. इथे ध्वनी म्हणजे केवळ भारतीय भाषांमधलेच ध्वनी अभिप्रेत आहेत. सुरवातीच्या काळात देवनागरी लिपीच्या अक्षरांवर आडवी रेघ मारली जात नसे.

संस्कृतच्याच बरोबर इतरही भाषांमधे निर्मिती सुरुच होती. पण सर्व भारतात समजायला सोपी तसेच मान्यता मिळण्याच्या दृष्टीने सोईस्कर संस्कृतच होती. काव्य, नाटके, भाष्ये, एक ना अनेक सकस साहित्य निर्मिती चालु असतांनाच अध्यात्मिक क्षेत्रातील दिग्गज आपापली मते खंडन मंडन करत चर्चा वाद करत होते. वेदांना अपौरुषेय मानले जावु लागले. शतपथ ब्राह्नण सांगते मनोरुपी समुद्रापासुन वाक् रुपी कुदळीने देवांनी वेदत्रयी खणुन काढली, ही वाणी ॠषींनी बराच काळ आपल्या स्मृती पटलावर कोरुन ठेवुन वंशपरंपरागत कायम राखली व लिपी अस्तित्वात येईस्तोवर तिचे रक्षण केले.

तत्वचर्चा चालुच होती. विविध मत मतांतरे यांचा गलबला वाढलाच होता. प्रत्येक जण आपलेच मत खरे हे ठासुन सांगत होता, परंतु पाश्चिमात्य विशेषतः सेमेटिक पंथीय संप्रदायांप्रमाणे आक्रस्ताळेपणा सहसा आढळत नाही. चर्चेपुर्वी नियम बनवुन हरणारा जिंकणा-याच्या पक्षात सामिल व्हायचा. तलवारीच्या जोरावर मतपरिवर्तन सहसा होत नसे. परंतु या गलबल्याला बराचसा पुर्णंविराम भगवद्गीता नामक ग्रंथाने मिळाला. हा ग्रंथ कुणी नक्की लिहिला माहित नाही. कदाचित व्यास किंवा सौती किंवा वैशंपायन अथवा कुणी तिसराच असावा. जो कुणी असेल तो बहुधा सांख्य मतानुयायी असावा असा अंदाज भगवद्गगीतेतील सांख्य मताला मिळालेल्या जास्तीच्या श्लोकांवरुन तसेच मुनींमधे कपिल श्रेष्ठ अशा अर्थाच्या श्लोकांवरुन लावता येतो. ते काहीही असले तरी सर्व पंथ एकाच मार्गाला जातात, सगळ्यांचे ध्येय एकच आहे असा विचार भारतीय मनामधे गीतेमुळे आला त्याचे काही फायदे झाले तसे काही तोटे पण झाले. पण तो आपला सध्या विषय नाही.

गीता साधारणतः इ पु २००० ते १५०० या काळात रचली गेली असावी असे काही जाणकार मानतात. याच काळातील बरेचसे साहित्य कालाच्या ओघात लिखित स्वरुपात असुनही नष्ट झाले आहे. यानंतर महत्वाची झालेली गोष्ट म्हणजे दोन संप्रदायांचा उगम. एक म्हणजे जैन आणि दुसरे बौध्द. या दोन्ही पंथांमधले सुरवातीचे साहित्य पाली आणी अर्धमागधीत झाले पण नंतर ते बरेचसे संस्कृतमधे पण झाले. सुरवातीच्या काळातला वाढत्या प्रसारानंतर जैन पंथ स्थिर होत पुन्हा वैदिक धर्माशी समांतर अंतर ठेवत मिसळुन गेला. वेगळे पणा आहे पण वेगळा नाही असे त्याचे स्वरुप आजही दिसुन येते. मात्र बौद्ध धर्माचे तसे झाले नाही. धर्मप्रसारासाठी अनेक केलेल्या युक्त्या प्रयुक्त्या यामुळे तो धर्म लवकरच जनमानसातुन उतरु लागला. राजाश्रयामुळे टिकुन राहिलेला धर्म राजाश्रय जाताच संपुन जातो, तसेच याचे पण झाले. आणि पूढे जवळपास भारतातुन तो नामशेष झाला. जो काही शिल्लक असेल तो वास्तुकला, शिल्पकला, मूर्ती तसेच स्तुप, विहार यांच्या रुपाने.

हे सगळे होत असतांना संस्कृत साहित्य त्याच्या सुवर्णयुगात होते असे म्हटले तर वावगे होणार नाही. काय काय निर्मिती नाही झाली? बघायला गेलो तर आश्चर्यमुग्ध होत जातो. तिकडे कणाद संसार दुःखमय आहे परंतु द्रव्य, गुण, कर्म, सामान्य, विशेष आणि समवाय यांचे साधर्म्य आणि वैधर्म्य यांच्या ज्ञानाने दुःख निवृत्ती करता येते सांगत होता. तेच वैशेषिक. तर वैशेषिकांचा परमाणुवाद मान्य करत तर्कशास्त्राने दुःख निवृत्ती सांगणारा न्यायदर्शनाचा प्रवर्तक गौतम. हे होत असतांनाच जैमिनी कर्ममार्गाचे महत्व सांगत होता पूर्वमीमांसेतुन तर ज्ञान परम पुरषार्थ असुन संसार दुःखमय आहे हे कपिल सांख्य दर्शनातुन सांगत होता. योगाभ्यासाने यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारण, ध्यान, समाधी असा अष्टांगयोगाचा अवलंब करुन मुक्ती मिळते हे सांगणारा पतंजली. उपनिषदांतले विखुरलेले ज्ञानकण एकत्र करुन सुत्ररुपाने बद्ध झाले ते उत्तरमिमांसेत. हीच ती षड्दर्शने.

पण केवळ तत्वज्ञानाची निरस, रुक्ष चर्चा हेच साहित्याचे मापदंड का ? नाही. नाही. नाही. हे तर केवळ एक अंग आहे. तो बघा तिकडे कालिदास मेघाला पाहुन लिहित आहे मेघदुत, शाकुंतल. तर तिकडे पाणिनी जगातील सर्वोत्कृष्ट व्याकरण ग्रंथ लिहित आहे अष्टाध्यायी. तिकडे गणेश सहाय्याला आहे त्यामुळे निर्धास्तपणे कुरुवंशानी केलेले प्रताप व्यास सांगत आहे तर भावुक होत वाल्मिकी रामायण लिहित आहेत. तिकडे भरतमुनी नाट्यशास्त्राचे धडे देत आहेत तर भर्तृहारी नीतीशतक. तो बघा तिकडे एक विरक्त ब्राह्मण राज्य चालवण्यासाठी आवश्यक असलेले अर्थशास्त्र लिहित आहे. तर तिकडे बघा बघा.. ओळखलेत याला ? अहो हा तर वात्स्यायन. याच्याबद्दल काय जास्त बोलायचे !

हे सर्व चालु असतांनाच एक महत्वाची घडामोड होत होती. यज्ञसंस्कृती मागे पडत जावुन भागवत व भक्तिसुत्रांवर आधारीत भक्तीमार्ग वाढत होता. पुर्वी होवुन गेलेल्या राजांना देवतास्वरुप प्राप्त होत होते. लोककथांमधले पात्र विविध कथामाध्यमातुन लोकांचे मनोरंजन करत होते. त्यावर आधारीत असलेल्या कथा म्हणजेच आपली पुराणे. शेकडो पुराणांची रचना झाली. लोकांने जे आवडते ते ते सर्व अशा पुराणांमधे ठासुन भरलेले आहे. आजही मनोरंजनाच्या पातळीवर उत्कृष्ट ठरणारी पुराणे तत्कालीन समाजाने फारच उचलुन धरली. लोकांमधले रिवाज स्मृतीरुपाने बद्ध झाले. मनुस्मृतीचा दर्जा असलेल्या जवळपास ७० ते ७२ विविध स्मृती वेगवेगळ्या कालात रचल्या गेल्या. परंतु केवळ त्या स्मृतीनुसारच राज्यकारभार चालु आहे असे फारसे आढळत नाही. कारणपरत्वे गरज पडल्यास स्मृतींचा संदर्भ घेतला जाई, अन्यथा लोकाचार हाच निर्णयास कारणीभुत असे.

असा हा संस्कृत साहित्याचा सुवर्ण काल. एका पेक्षा एक सकस आणि मनोरंजक साहित्य. जीवनाचे कोणतेही क्षेत्र वर्ज्य नाही. साहित्य रचना करणारा अमुकच जातीचा असावा असे बंधन नाही. असे असतांना अचानक काही कारणाने संस्कृतमधली साहित्य रचना थंडावली. अक्षरशः शेकड्याने तयार होणारे ग्रंथ अवघे बोटावर मोजावे इतक्या कमी प्रमाणात व्हायला लागले. नवीन रचना थांबली. जुन्या रचनांवरच भाष्ये, वार्तिके तयार व्हायला लागली. नवी रचना झालीच तर जुन्याचीच आवृत्ती असल्याप्रमाणे !

असे का झाले ? कशामुळे झाले?
सकस साहित्यनिर्मितीचा ओघ अचानक का थांबला ?
लेखक इतर भाषांकडे का वळाले ?

तर त्याचे उत्तर - देववाणी.

कसे ते पुढील भागात.