ज्योतिष्य ! खरेच शास्त्र आहे का ?

मस्त॑ रे..
सविस्तर प्रतिसाद लेख पुन्हा वाचून देतो.
ही पोच समज

राज ! पोचपावती करिता धन्यवाद !
सविस्तर प्रतिसादाची वाट पाहतो !

इंटरेस्टींग माहिती आहे.

जाणकारांच्या प्रतिसादांची वाट पहात आहे. जेणेकरुन आमच्या माहितीमधे आणखी भर पडेल.

एखादी गोष्टीचा अभ्यास जोपर्यंत मी स्वत: करत नाही ... ती गोष्ट मुळासकट जाणून घेत नाही.. अनुभवत नाही... त्याचे काही प्रयोग स्वत: करुन तपासत नाही किमान तो पर्यंत तरी मी त्या गोष्टी बाबत माझे मत नाही ठरवणार........>>>

सहमत ! बाकीचा प्रतिसाद नंतर सावकाशीने देइन. सद्ध्या येणारे प्रतिसाद वाचायची उत्सुकता लागुन राहीली आहे.

सविस्तर प्रतिसाद नंतर देण्याबाबत सगळ्यांचे एकमत होते की काय.... ?
मी आपला वाटच पाहात बसलोय ... !

शास्त्र म्हणजे विज्ञान ह्या भ्रामक कल्पनेतुन हा वाद उभा राहिला आहे.

माझ्या मते आणि मी जो काही तुटपुंजा अभ्यास केला आहे त्यावरुन भारतीय साहित्यात शास्त्र म्हणजे त्या विषयाचा केला गेलेला विस्तृत अभ्यास आणि त्याचे मौखिक किंवा लेखी केले गेलेले संकलन, ज्यात त्या संकलना पर्यंत असलेले सर्व त्या विषयाचे ज्ञान संक्षेप वा विस्ताराने एकत्र मिळते.

या नुसार वर उल्लेख केलेला कल्प ज्यात यज्ञ विधींची माहिती आहे ते शास्त्र या संज्ञेला पात्र आहे परंतु त्याला आपण विज्ञान म्हणू का? तर नाही. म्हणुन भौतिकशास्त्र असे म्हटल्यावर जी विज्ञानाची शाखा आहे तिला खरे तर भौतिकी विज्ञान असे म्हणायला हवे होते परंतु पुर्वसुरींनी त्यात चूक केली आहे. शास्त्र म्हणजे विज्ञान नव्हे. त्यामुळे ज्योतिष शास्त्र म्हणले की त्यात त्या विषयाची समग्र माहिती संकलीत होते परंतु जसे काही जणांना त्याचे पडताळा मिळत नाही, कारण अजून तो विषय नीट अभ्यासला गेलेला नाही. ज्यावर पुन्हा कधीतरी.

बाकी प्रतिसाद वाचत आहेच...

नाना (केपी स्पेशालिस्ट)

सगळे सविस्तर उत्तर देणार म्हणताहेत...
तोवर मी माझ्या लहान डोक्याचे बोबडे विचार मांडतो इथे पटकन...शॉर्ट मध्ये... पटतात का बघ... नाहीतर स्पष्टीकरण तसही मिळणारच असं दिसतंय...
आणि बाकी लोकांना - मी जे लिहितोय ते पूर्णतःच चुकीचे असेल तर उगी माझ्यावर ओरडू नका... मी माझी ज्योतिष शास्त्राबद्दलची कल्पना मांडतोय...
हे हि मान्य नसेल तर धागा रिकामा जात होत म्हणून उगी काहीतरी खरडतोय म्हणून समजा....

सुरुवात एका उदाहरणावरून करूयात... तुझ्या शरीराला एक व्यवस्था समज, जी स्वयंभू आहे... आता हिच्यात काळानुसार बदल होत जातात, काही अवयव येतात, काही जातात, काही काम करणं सुरु करतात, काही बंद करतात, पण हि प्रणाली सुरु राहते... आता जर ह्या प्रणाली चा तू सखोल अभ्यास केलास तर तू हिच्यात येणाऱ्या प्रत्येक अवयावर भाष्य करू शकतो, इतकंच काय तर त्याचं भविष्य देखील सांगू शकतोस... अगदी १६व्या वर्षी फुटणाऱ्या मिसुरडीतला कोवळा केस असू दे, किंवा टक्कल पडतांना गळणारा केस असू दे... डोळे, हृदय...सगळ्यांच्या बाबतीत तू भाष्य करू शकतो जर शरीर नामक प्रणाली चा तुझा अभ्यास सखोल असेल तर...

आता हीच संकल्पना आपल्या जगाशी लावूयात... इथे जग म्हणजे पृथ्वी नव्हे... तर तिला सामावणारी सोलर सिस्टीम, तिला सामावणारी आकाशगंगा...आणि अजूनकाही... हि सर्व एक प्रणाली समज जी सुद्धा स्वयंभू आहे... आणि पण हिला मन नसल्यामुळे (मेंदू म्हणू शकतोस) हिच्या कार्यप्रणालीमध्ये आकस्मित बदल होत नाहीत...आता जर तू हिचा सखोल आभ्यास केलास, तर तू हिच्या अवयवांवरही भाष्य करू शकतोस...आणि मग त्यातलाच एक अवयव म्हणजे पृथ्वी आणि तिच्या अवयावांपैकी एक म्हणजे मानसं ह्या बद्दलही भाष्य करू शकतोस... शेवटी सगळ्या गोष्टी आश्रित असतात रे एकमेकांच्या... त्यामुळे एखाद्या माणसाचा जन्म म्हणजे पृथ्वीच्या अंगावर फुटणारा आणि एक केस समज... मग हा कुठे उगवला, कधी उगवला, त्यावरून तू त्याचा वर्ग ठरवू शकतोस, मग त्या वर्गाचे सर्व गुणधर्म त्याला लागू होतील...मुळात तू त्याची मुलभूत बांधणीच सांगू शकतोस...आणि ज्या अर्थी हि पूर्ण प्रणाली बदलणार नाही आहे...म्हणजे आकस्मितपणे...त्यामुळे तू त्याचे भविष्य सुद्धा वर्तवू शकतोस... हे शास्त्र सुद्धा असंच काम करत असावं...

वाचतो आहे..... अजून काही सविस्तर प्रतिसाद येण्याचे बाकी आहेत...

ज्योतिष हे शास्त्र आहे की नाही हे ठरवण्यासाठी आधी शास्त्र म्हणजे काय याची तुमची व्याख्या सांगा. मग ज्योतिष हे शास्त्र आहे की नाही हे ठरवता येईल.
तसेच ज्योतिष नि खगोल यात तुम्ही फरक करता की नाही हे सांगा. कारण ज्योतिष हे शास्त्र नसेल तर पौर्णिमा, अमावास्या वगैरे तिथी तसेच ग्रहणांचे दिवस हे बरोबर कसे सांगते असे विचारणारे बरेच महाभाग - दुर्दैवाने - आमच्या माहितीत आहेत. त्यामुळे 'ज्योतिष; म्हणजे नक्की काय हे ही जरा खुलासेवार सांगा.

खरंतर आम्ही या धाग्यावर प्रतिसाद देणार नव्हतो कारण धागाविषय हा एक खिचडी झालेला आहे. ज्योतिष विषयाबद्दल लिहिताना इतर गोष्टी, वेदांगे, कला, विद्या इ.इ. बद्दल लिहिण्याने विषय भरकटणार याची १००% खात्रीच होती. अजून तरी बहुतेक प्रतिसादक 'पास' म्हणत असल्याने तसे झालेले दिसत नाही. विषयाचे नेमकेपण चर्चेसाठी महत्त्वाचे असते. तुम्ही तर इतका मोठा ढीग रचला आहे की हत्ती नि आंधळ्यांसारखी स्थिती व्हावी. प्रत्येकजण वेगवेगळ्या बाजूने भिडणार या ढिगाला.

अवांतरः चौसष्ट कलांपैकी बहुतेक इतक्या फुटकळ आहेत की केवळ अट्टाहासाने यादी वाढवण्यासाठीच नोंदवल्या आहेत असे वाटते. याशिवाय इतर अनेक उपयुक्त कला यात नोंदलेल्या नाहीत.

अतिअवांतरः चरखा घेऊन टकळीने सूत कातणे ही कला इथे पाहून स्वयंघोषित क्रांतिकारक विचारांच्या ऊर्फ गांधीद्वेष्ट्या सदस्यांच्या मनाला किती यातना होतील नै?

अति-अति अवांतरः मुळात चरखा हा एतद्देशीय प्रकार नाही. तो तुर्कस्थानातून इकडे आला असे मानले जाते (म्हणून तुर्ककर्म???). मग तो या चौसष्ट कला नोंदल्या गेल्या इतक्या जुन्या काळी इकडे आला की काय? (अर्रर्र... मुळात तुर्कस्तानातून इकडे आला हे मान्यच नसणे ही शक्यता विसरलोच की. हे पाश्चात्य इतिहासकारांचे ओझे किती दिवस वागवावे लागणार देव जाणे.)

अति-अति-अति अवांतरः
शिक्षा- शिक्षण, अध्यापन व अध्ययन.
सूची बनवणारा काय हिंदी भाषिक होता काय हो? (ह. घ्या)

शास्त्र वि. विज्ञान मधला फरक संपूर्ण कळला नाही.

शास्त्र म्हणजे त्या विषयाचा केला गेलेला विस्तृत अभ्यास आणि त्याचे मौखिक किंवा लेखी केले गेलेले संकलन, ज्यात त्या संकलना पर्यंत असलेले सर्व त्या विषयाचे ज्ञान संक्षेप वा विस्ताराने एकत्र मिळते.

हे समजले.

शास्त्र म्हंजे बॉडी ऑफ नॉलेज म्हणता येईल काय ?

पण मग विज्ञान म्हंजे काय ?

विज्ञान ही प्रक्रिया (a process that uses the "scientific method") असे म्हणावे का ?

"मी मराठी"वर निरनिराळ्या संदर्भात विज्ञान आणि अंधविश्वास यांवर बर्‍याच टिप्पण्या होत असतात. काही वर्षांपूर्वी अंधविश्वास या विषयावर एक इंग्रजी परिच्छेद माझ्या वाचनात आला. त्यात असं म्हंटलं होतं की जगात ठिकठिकाणी शेकडो अंधविश्वास अजूनही टिकून आहेत. उदाहरणार्थ, आपल्याकडे असा एक समज आहे की कुत्र्याचं रडणं ऐकू आलं की जवळपास कुठेतरी एखाद्या माणसाचा मृत्यु होतो. आता हे जर आपण एखाद्या शास्त्रज्ञाला सांगितलं तर त्याबद्दल तो ताबडतोब पुरावा मागेल. त्याला किती अवधीत या दोन्ही गोष्टी एकापाठोपाठ एक घडल्या त्याची आकडेवारी लागेल. त्यासाठी दोन-तीन उदाहरणं देऊन पुरणार नाहीत; शेकडो उदाहरणं लागतील. त्याशिवाय त्याला कुत्रं रडलंय पण त्यानंतर जवळपास कुठेही मृत्यु झाला नाही असं कधी झालाय का आणि कुत्रं रडल्यानंतर एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूचं केलेलं भाकीत खरं झालाय का ही माहिती सुद्धा लागेल. यातल्या पहिल्या प्रश्नाचं उत्तर होकारार्थी व दुसर्‍याचं नकारार्थी असेल तर तुमचं विधान शास्त्रज्ञाच्या विवेचक बुद्धीसमोर टिकणार नाही. त्यावर भोळसट माणसं विश्वास ठेवतील पण ते विज्ञानाच्या दृष्टीनी असत्य असेल. आकडेवारीच्या पुराव्याशिवाय शास्त्रज्ञ कुत्र्याचं रडणं व मृत्यूची चाहूल यात काही सर्वसामान्य अनुभवाशी जुळणारा एखादा दुवा आहे का याचाही विचार करील. जसे, कुत्र्याला भविष्यातल्या गोष्टी जाणवण्याचं एखादं इन्द्रिय आहे का? असल्यास त्याचं कार्य कशाप्रकारे चालतं?

वैज्ञानिक शोधांचं एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातून जे तंत्रज्ञान विकसित होतं त्याचे दृश्य परिणाम (विधायक किंवा विध्वंसक) सर्वसामान्य लोकांना सारखेच अनुभवायला येतात. शिवाय असे अनुभव पूर्वनियोजन करून पुन्हा पुन्हा घेता येतात. कदाचित त्यमुळेच वैज्ञानिक सिद्धांत समजले नाहीत तरी खरे असले पाहिजेत असा विश्वास लोकांमधे निर्माण होत असावा.

शेवटी जाताजाता
सुमारे पन्नास वर्षांपूर्वी कॉलेजच्या विज्ञानशाखेत जेव्हा प्रवेश घेतला त्यावेळी पहिल्याच दिवशी प्राध्यापकांनी सायन्सची व्याख्या सांगितली ती अशी :
Science is the continuous discovery of its own mistakes.
विज्ञानातला हा प्रांजळपणा तर विज्ञानाची विश्वासार्हता वाढवत नसेल?

शास्त्रच आहे हे, एक संपुर्ण शास्त्र. अत्यंत अभ्यासाची गरज असते या विषयासाठी.
अनेकजण नावे ठेवणारे दिसत आहेत ते फुटकळ लोकांच्यामुळे जे स्वतःला ज्योतिषी म्हणवतात व आपले खिसे भरतात.

हं.. जातकाने 10/05/2011 - 14:04 ह्यावेळी प्रश्न विचारला आहे प्रश्नकुंडली मांडली आहे. उत्तर सापडल की लिहितोच. हे हे हे, दक्षिणेच तेव्हढ लक्षात असुदे...

मित्रांनो,
ज्योतिष खरे शास्त्र आहे काय? इत्यादि चर्चा नेहमी चालू राहणार.
पहा ना, दि ४ डिसेबर २०१२ च्या मटामधील 'भविष्याचे वर्तमान' हा भला मोठा लेख...
प्रा. सुभाष पवार यांनी त्यांच्या लेखात म्हटले आहे, "भविष्याचा वेध घेत अपेक्षित अडचणींवर मात करण्यासाठी प्रयत्न करण्यास मदत करणारे शास्त्र म्हणजे ज्योतिष शास्त्र. ज्योतिष शास्त्राचे अभ्यास करणारे आणि ज्योतिषी यांचा भविष्य काळ उज्वल आहे. हे सांगण्यासाठी ज्योतिषाची गरज नाही."
लेख वाचून आश्चर्य वाचले की म. टा व अन्य पुरोगामी विचारांशी बांधिलकी असलेल्या, वाहिलेल्या पेपरमधे असे लिहून येणे किंवा आणणे कसे शक्य झाले? आता या लेखाला प्रत्यावाद करणारी मंडळी सरसाऊन काय काय लिहितात हे पहाणे रंजक ठरेल.

विद्या काय
कला काय.
मधेच ब्रिटीश शिक्षण काय.
प्रतिसादात कुत्री! बाप रे!
इथे माझा पास.

http://www.mimarathi.net/node/6185#comment-64709
या कुत्र्यांचा ज्योतिषाशी काय संबंध ते समजले नाही म्हणून पास दिला होता हो.