महाभारत युद्ध (भाग १)

महाभारत युद्ध हे कौरव आणी पांडव या दोन सैन्यात लढले गेले. आता आपण जरा दोन्ही बाजुंचे सैन्य आणी बळाबळ यांची माहिती घेउयात.

पांडव :-

पांडवांचे सैन्य हे पश्चीमेकडची बाजु घेउन पुर्वेकडे तोंड केलेल्या अवस्थेत युद्धभुमीवर हजर होते, सैन्याच्या बाजुलाच एक तळे असल्याचा उल्लेख भिष्मपर्वात सापडतो.

पांडवांकडे सात औक्षहीणी सैन्य होते. एक औक्षहीणी सेनेत २१८७९ रथ, २१८७० हत्ती, ६५६१० घोडे, १०९३५० पायदळ सैनीक यांचा समावेश होतो.

ही सात औक्षहीणी सेना प्रत्येकी एक औक्षहिणी असा भाग करुन सात विरांच्या अधिपत्याखाली लढत होती. ते वीर होते द्रुपद, विराट, दृष्टद्युम्न, शिखंडी, सात्यकी, चेकीतन आणी भिम. या जबाबदारी बरोबरच द्रुष्टद्युम्नाला पांडव सैन्याचा सेनापती सुद्धा घोषीत केले गेले.

अखील भारत वर्षातुन पांडवांसाठी युद्धात उतरलेली काही प्रमुख सैन्य होती ती म्हणजे केकया, पांड्य, चोला, केरला आणी मगध.

कौरव :-

कौरवांकडे अकरा औक्षहीणी सैन्य होते. कौरव सैन्याचे सेनापती म्हणुन भिष्मांची निवड करण्यात आली. भिष्मांनी दोन अटींवरती ही जबाबदारी स्विकारली १) ते पांडुपुत्रांपैकी कोणालाही हानी पोचवणार नाहीत २) कर्ण हा युद्धात ते असेपर्यंत भाग घेणार नाही. (कर्णानी आपले गुरु परशुरामांचा अपमान केल्याने आपण एकत्र लढु शकत नाही असे कारण भिष्मांनी दिले.)

कौरव सेना ज्या विरांच्या अधीपत्याखाली लडहली ते विर होते दुर्योधन, दु:शासन, शकुनी, द्रोण, कृतवर्मा, अश्वथामा, कृप, जयद्रथ, शल्य, भुरीसर्वास, सुदक्षीण आणी बहलीका.

बलराम आणी विदर्भ राज्याची सेना व स्वत: विदर्भ नरेश रुक्मी हे तटस्थ राहिले.

१८ हा आकडा या युद्धात अत्यंत महत्वाचा गणला गेला. हे युद्ध १८ दिवस चालले, १८ विभाग एकमेकांविरुद्ध लढले (पांडवांचे ७ आणी कौरवांचे ११) आणी ह्या महाभारत युद्धात सांगीतल्या गेलेल्या गीतेचे अध्यायही १८ च आहेत.

युद्धनियम :-

१) आपल्या तुल्यबळाबरोबरच युद्ध करावे. पायदळ पायदळाशी, रथी रथीशी, अतीरथी अतीरथीशी, महारथी महारथीशी या प्रकारे.

२) शरण आलेल्या प्रत्येकास जीवदान देण्यात यावे.

३) एकदा वापरलेले व जमीनीवर पडलेले शस्त्र पुन्हा वापरु नये.

४) रथाचे चालक, नोकर चाकर आणी प्राणी ह्यांच्यावर कुठल्याही प्रकारे हल्ला करण्यात येउ नये, त्यांना लक्ष करु नये.

४) युद्ध सुर्योदयाला चालु होउन सुर्यास्ताला संपलेच पाहिजे.

५) दोन विरांना मिळुन एका विराशी लढता येणार नाही.

(यातले जवळ जवळ सर्व नियम या युद्धात पायदळी तुडवले गेले.)

या युद्धात एकाच दिवसात सर्वात जास्ती नरसांहार करणारा अर्जुन ठरला. अभिमन्युच्या मृत्युच्या वार्तेने चिडलेल्या अर्जुनाने एका दिवसात कौरवांच्या एक औक्षहीणी सेनेचा विनाश केला.

या युद्धात दोन्ही बाजुंनी रचले गेले व्युह.

१.क्रौंच व्युह (क्रौंच पक्षाच्या आकारातील)

२.मकर व्युह (मगरीच्या आकारातील)

३.कुर्म व्युह (कासवाच्या आकारातील)

४.त्रिशुळ व्युह (त्रिशुळ आकारातील)

५. चक्र व्युह (चक्राच्या आकारातील)

६.कमल व्युह किंवा पद्म व्युह (कमळपुष्पाच्या आकारातील)

७.ग़रुड व्युह (गरुड पक्षाच्या आकारातील)

८.ऊर्मि व्युह (समुद्राच्या आकारातील)

९.मंडल व्युह (ग्रहमंडळाच्या आकारातील)

१०.वज्र व्युह (हिर्‍याच्या आकारातील)

११.षकट व्युह (सहा बाजुंच्या खोक्याच्या आकारातील)

१२. असुर व्युह (राक्षस आकारातील)

१३. देव व्युह (देवांच्या आकारातील)

१४.सूचि व्युह (सुईच्या आकरातील)

१५. श्रींगटका व्युह (शिंगाच्या आकारातील)

१६. चंद्रकला व्युह (अर्धचंद्राकृती)

युध्दानंतर वाचलेले एकुण बलाबल :-

पांडव :- पाच पांडव, कृष्ण, सात्यकी, युयुत्सु.

कौरव :- कृतवर्मा, अश्वथामा, कृप.

(काही संदर्भांसाठी विकिपिडीया व उदया पोर्टलचा वापर केला आहे.)

महाभारत कालात वापरलेले गेलेले बाण :-

१)सूची- अतिशय सूक्ष्म अग्र. डोळ्यांची बुबुळं फोडायला ह्यांचा उपयोग केला जाई.

२) अर्धचंद्र- नावाप्रमाणे चंद्रकोरीच्या आकाराचा बाण. शत्रूच मस्तक धडावेगळं करून आकाशात उडवायची क्षमता.

३) जिद्म- वेड्यावाकड्या शेपटाचा आणि तसाच नागमोडी जाणारा बाण. मधले असंख्य अडथळे चुकवून हव्या त्य लक्ष्याचा अचूक भेद. अतिशय कौशल्याने सोडायचा बाण. अर्जुनाने सिंधुराज जयद्रथाचा वध ह्याच बाणाने केला. ह्या बाणाने मधल्या अनेकांना चुकवून गर्दीत उभ्या असलेल्या जयद्रथाचा कंठनाळ अचूक फोडला.

४) भल्ल/मल्ल:- भरीव लोखंडाचा, cone-shaped बाण. जाडजूड लोहकवच फोडून प्रतिस्पर्ध्याचा मर्मभेद करण्यासाठी वापर.

५) वक्रदंत:- अग्राला उलटे दाते असलेला बाण. एकदा घुसला क बाजूच्या धमन्या फोडल्याशिवाय बाहेरच काढता येत नसे.

६) बस्तिक:- शेपूट मोडकं असे. दोन भाग लोखंडी तारेच्या मळसूत्री तिढ्याने जोडलेले असत. त्यामुळे घुसल्यावर बाहेर काढण्यासाठी ओढताच नुसतं शेपूटच हातात येअ असे आणि पातं आतच राहत असे. विष लावून वापर केला जात असे.

७) नाराच:- वजन आणि लांबीचं गुणोत्तर अचूक सांभाळून अतिशय काळजीपूर्वक तयार केला जात असे. अफाट वेगवान बाण.

८) वत्सदंत:- गाईच्या वासराच्या (वत्स) दाताच्या आकाराचा.

९)गवास्थि:- गुरांच्या हाडापासून केलेला.

१०) गजास्थि:- हतीच्या हाडापासून तयार केलेला.

११) काकपुच्छ:- कावळ्याच्या पिसांची शेपटी.

१२) कालदंड:- दंडावरच्या विशिष्ट खाचा वगैरेंच्या योगाने अतिशय कर्कष आवाज करत जात असे. अमोघ बाण.

१३) सन्नतपर्व:- वेताच्या दंडावर अनेक गाठी असलेला.

१४) नतापर्व:- दंडावर एकही गाठ नसलेला.

१५) पद्म:- कमळाच्या आकाराचं अग्र. योद्ध्यांचे अवयव समूळ तोडायला उत्तम.

१६) द्व्यग्री:- दोन टोकं असलेला.

१७) धृष्ट- दंडावर स्पायरल आकारात, ड्रीलवर असतात तश्या चार खाचा असत. त्यामुळे गरगर गोल फिरत जात असे. विविध प्रकारची कवचे फोडयण्यासाठी वापर.

१८) वज्र- अतिशय दणकट आणि खूप दणका देणारा बाण. रथाची चक्रे निखळवणे, ध्वजदंड मोडणे, जू तोडणे अश्या कामांसाठी वापर.

(क्रमशः)