अफगानिस्तानमधील स्त्रियांबद्दल टाईम नियतकालिकातील "कव्हर स्टोरी"

अफगानिस्तानमधील स्त्रियांबद्दल टाईम नियतकालिकातील "कव्हर स्टोरी"





(टाईममधील पूर्ण लेख अतीशय वाचनीय असून सर्वांनी तो जरूर वाचावा.)
'टाईम'च्या ९ ऑगस्टच्या अंकात भारतीय नागरिकांना अपरिचित अशा कांही गोष्टी लिहिल्या गेल्या आहेत. त्या वाचून माझ्या अंगावर तर शहारेच आले. आयेशा नावाच्या १८ वर्षाच्या तरुणीला शिक्षा द्यायला आलेल्या तालीबानी गटाने तिच्या घराच्या दारावर मध्यरात्री थाप मारली. गुन्हा होता कीं तिला सासरचे लोक गुलामासारखे वागवत ते सहन न झाल्यामुळे ती घरातून पळून गेली. ते तिला मारहाण करत असत. जर ती पळाली नसती तर ती मरण पावली असती असे तिने गयवया करून सांगितले. न्यायाधीश होता तालीबानचा 'कमांडर'. त्याच्यावर या निवेदनाचा कांहींच परिणाम झाला नाहीं. आयेशाच्या दीराने तिला धरून ठेवले व तिच्या नवर्‍याने आधी तिचे कान कापले व नंतर नाकाकडे वळला.
ही दहा वर्षांपूर्वी (तालीबानच्या कारकीर्दीत) घडलेली गोष्ट नाहीं तर गेल्या वर्षी (म्हणजे हमीद करझाईंच्या कारकीर्दीत) घडलेली ही गोष्ट आहे. एका गुप्त ठिकाणी लपलेली आयेशा बातम्या लक्षपूर्वक ऐकते. करझाईंचे तालीबानशी समझोता करण्याचे मनसुबे तिला घाबरवून सोडतात. तिची अशी अवस्था करणार्‍या तालीबान्यांशी तडजोड कशी होईल असा प्रश्न तिला पडतो.
जूनमध्ये करझाईंनी एका 'शांतीमंडळा'ची स्थापना केली. जुलैमध्ये मानवाधिकारावर नजर ठेवणार्‍या संस्थेचे मालिनोवस्की करझाईंना भेटले. करझाई त्यांच्याशी या संघर्षात होत असलेल्या मनुष्यहानीबद्दल बोलले. "चोहोंकडे हिंसाचार होत असताना एका मुलीचा जीव वाचवणे जास्त महत्वाचे कीं तिचे शिक्षण जास्त महत्वाचे" असा सवालही त्यांनी उपस्थित केला. आता अशा प्रश्नांची उत्तरें करझाई आणि त्यांची मित्रराष्ट्रे कशी देतात याच्यावर अफगाणिस्तानमधील स्त्रियावरच नव्हे तर संपूर्ण अफगाणिस्तानवर दूरगामी परिणाम होणार आहेत.
अफगाणिस्तानमधील युद्ध संपविण्यासाठी तालीबानशी समेट आवश्यक आहे असा सूर सध्या ऐकू येतो. पण अफगाणी स्त्रियांना काळजी लागली आहे कीं घाईघाईत समेट करताना त्यांच्या हक्कांची पायमल्ली होता कामा नये. पण तसे होण्याची दाट शक्यता आहे कारण तालीबानला नक्कीच सनातनी पठडीतील-विशेषत: स्त्रियांच्याबाबतीत-अफगाणिस्तान हवा असेल. समेट करताना वास्तवाचे भान ठेवावेच लागेल. पण पुरुषांच्या बरोबरीने चालायलासुद्धा अफगाणिस्तानी बायकांना १०-१५ वर्षें लागतील असे सुधारक प्रवृत्तीच्या स्त्रियांना वाटते, पण ते झाल्यास सर्व अफगाणिस्तानला फायदा होईल अशीही त्यांची खात्री आहे. कारण अफगाणिस्तानी स्त्रियांच्या हक्कांत पुरुषांचाही फायदा आहे कारण मग सार्‍या देशाचीच प्रगती होईल असे त्यांना वाटते. आणि स्त्रियांना हक्क जर मिळाले नाहींत तर देश पुन्हा सनातन्यांच्या हातात जाईल व जुने प्रश्न पुन्हा उभे रहातील असेही त्यांना वाटते.
या अंकावरचे चित्रच इतके भयंकर आहे कीं भारतीय लोकांचा तर विश्वासच बसणार नाहीं व त्यांना घृणा येईल. 'टाईम'ला आयेशाच्य सुरक्षिततेचीही काळजी होती. पण आयेशा धैर्याने फोटोसाठी पुढे आली कारण तिला हे दुष्कृत्य सार्‍या जगाने पहावे असे वाटले. आयेशावर आता अमेरिकेत ग्रॉसमन बर्न धर्मादायी संघटनेतर्फे प्लास्टिक सर्जरी होणार असून तिचा चेहरा पूर्ववत् होईल अशी आशा आहे.
हे चित्र मुखपृष्ठावर छापावे कीं नाहीं याबद्दल 'टाईम'च्या संपादकांनी खूप विचार केला. मुलांच्या मानसोपचारतज्ञांचेही मत विचारले. कांहींनी सांगितले कीं आजकाल मुले वृत्तपत्रात व चित्रवाणीवर अशी भयंकर दृश्ये पहातातच त्यामुळे ती मुले असली चित्रें पाहू शकतील. तर कांहींना वाटले की त्यांच्या बालमनावर ताण पडेल. मग संपादकांनी ते चित्र स्वत:च्या ९ आणि १२ वर्षाच्या मुलांना दाखविले. त्या दोघांना खूप दु:ख झाले व अशी क्रूर कृत्ये माणसे कशी काय करू शकतात असा प्रश्न त्यांनी विचारला.
पण या जगात दुष्ट कृत्ये होतच असतात व त्यांना सामोरे जाणे भाग आहे. हे चित्र अफगाणिस्तानात काय होत आहे हे दाखविणारी खिडकीच आहे. टाईमच्या संपादकांनी शेवटी अशा क्रूर कृत्यांकडे दुर्लक्ष करण्यापेक्षा हे चित्र मुखपृष्ठावर टाकून वाचकांना धैर्याने तोड द्यायचे ठरविले. त्यांना सत्य परिस्थिती सांगून अमेरिकेने आणि इतर पाश्चात्य राष्ट्रांनी काय करावे याबद्दल वाचकांनी निर्णय घ्यावा असे त्यांना वाटले.
टाईमचे संपादक शेवटी म्हणतात कीं त्यांनी अमेरिकेच्या युद्धाचे समर्थन करायला किंवा त्याला विरोध करायला हे चित्र टाकले नाहीं. फक्त तिथे काय चालले आहे हे सांगण्यासाठी हे केले आहे. अमेरिकेचे प्रतिनिधी आणि तिची कायदेमंडळे याबाबत निर्णय घ्यायला बसतील तेंव्हां त्यांच्यापुढे परराष्ट्रसंबंधाचे वेगवेगळे पैलू दाखविण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे.
उपयुक्त दुवे:
http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007238,00.html
http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007269,00.html
http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2007238,00.html#comments