राम आणि वाली

रामायणाचे विश्लेषण करतांना आपल्याला महत्वाची गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे की रामायण लिहिले गेल्यानंतर ते आपल्यापर्यंत येईपर्यंत त्यात अनेक संस्करणे झाली, बदल झाले, काही संदर्भ बदलले गेले. वेगवेगळ्या लेखकांनी आपल्या प्रतिभेने रामायण कथा फुलवली आहे. आपापल्या समजुतीप्रमाणे त्यात भर टाकली आहे. पण सर्वांनी एकमुखाने मान्य केले आहे की रामायणाचा मुळ कर्ता वाल्मिकी आहे. त्यामुळे आपण फक्त वाल्मिकींच्याच रामायणाचा आधार घेवुन रामकथेकडे पाहिले तर बराचसा उलगडा होतो.

आता वाल्मिकींचे रामायण म्हणुन जी रामायण कथा येते त्यात अनेक प्रक्षिप्त श्लोक, सर्ग आणि कांड आहेत असे तज्ज्ञ सांगतात. रामाच्या बालपणाची कथा वर्णन करणारे बालकांड तसेच रामाच्या राज्याभिषेकानंतरचे जीवन वर्णन करणारे उत्तर कांड हे दोन्ही संपुर्ण प्रक्षिप्त आहेत असे मानले जाते. नीट वाचल्यावर ते खरे असावे असे कळते कारण या दोन्ही भागांमधे राम हा विष्णुचा अवतार आहे, राक्षसांना मारणे यासाठीच त्याचा अवतार झाला वगैरे भाग आहे. वाल्मिकीच्या काळी म्हणजे इ पु १०० ते ६०० यात राम हा लोकोत्तर पुरुष एवढाच प्रसिद्ध होता. तो विष्णुचा अवतार वगैरे इ स ३०० ते इ स १२०० या काळातील धारणा.

छान छान. म्हणजे मूळ वाल्मिकी रामायण वाचा असे म्हणायचे आणि तेही प्रक्षिप्त आहे असे मानायचे. हा हा हा. छान. समजा संपूर्ण रामायण भर राम विष्णूचा अवतार आहे असे सांगितले असते तर एका श्रद्धाळूने हे आपल्या देवतेचे उदात्तीकरण करायला असे लिहीले आहे असे म्हणायचे. बाकी वर्तवलेल्या काळा संबंधीची मते तर केवळ कुतर्कावर आधारित आहेत असेच आम्हाला वाटते. कारण हा काळ सिद्ध करायला कोणताही भौतिक पुरावा नाही. केवळ समकालिन मानले गेलेले ग्रंथ आणि त्यातले लिखाण इतकेच आधारभूत मानायचे. झाले.
असो. बाकी चालूद्या.

दैवयोगाने सुग्रीव भेटतो. त्याची बायको वालीने पळवलेली असते. त्यामुळे तो दु:खी असतो. समदु:खी एकत्र येतात. वालीला मारायचे, सुग्रीवाला राज्यावर बसवायचे आणि त्याबदल्यात सुग्रीवाने ससैन्य रामाला मदत करायची. फक्त आणि फक्त देवघेवीचे राजकारण.

सुग्रीवाची बायको वालीनं पळवली की वालीची तारा सुग्रीवानं?

तुम्ही ऐकलेली कथा रामानंद सागराने फैलवली आहे. विस्तृत प्रतिसाद तुमचा प्रतिसाद उडाला नाही तर (आता नक्कीच उडेल)

ररांनी सांगीतलेली कथा मी ही पुर्वी ऐकलेली आहे.
आता रामही माणुसच होता त्यामुळे त्याच्या हातुनही काही चुका झाल्या असतिलच नाही अस नाही.
आपण त्याला देव मानतो आणि देव चुकिचा कसा काय वागु शकतो?
म्हणुन पराने इतकी स्पष्टीकरण देउनही सगळीच पटतात अस नाही.

तुमच्या कथेत थोडीशी भर घालतो.

रावणाला पराभुत केलेल्या वालीला मायावी नामक राक्षसाने आव्हान दिले होते. हा मायावी वालीला तुल्यबळ असाच होता. (रामायणातील वालीच्या ताकदीचे वर्णन वाचावे असे आहे) ह्या मायावीशी लढायला जाताना आपली पत्नी तारा हिच्याच विनंती वरुन तो आपल्या भावास सुग्रीवास बरोबर घेउन गेला.

समुद्रमंथनाच्या वेळी वाली हा देवांच्या बाजुने उतरला होता. ह्या समुद्र मंथनातुन जी १४ रत्ने प्राप्त झाली त्या पैकी एक म्हणजे अप्सरा होय. तारा हि ह्या अप्सरांपैकीच एक होती, तिच्याशी वालीने विवाह केला. तिला एकुणच किष्कींधेच्या राजकारणात चांगलेच वजन असावे असे वाटते.

मायावीशी लढायला गुहेत शिरताना वालीने सुग्रीवाला बजावले की माझे काही बरे वाईट झाल्यास तु मायावीला सामोरे जाण्याचे धाडस करु नकोस. राज्याला तेंव्हा तुझी जास्त गरज असेल, त्यामुळे असे काही घडल्यास तु राज्यात परत जाउन गादीवर बस. (माझ्या मते रामायणात वालीने सुग्रीवाला फक्त राजा व्हायचा आदेश दिला होता) बर्‍याच काळ चाललेल्या युद्धानंतर अखेर वालीची मायावीवर सरशी होण्यास सुरुवात झाली, त्यावेळी मात्र मायावीने अत्यंत वेदना व दु:खाने भरलेल्या वालीच्या आवाजात किंचाळ्या मारायला सुरुवात केली. त्याचवेळी वालीच्या एका आघाताने त्याला मोठ्या प्रमाणावर रक्तस्त्राव झाला, त्याचे रक्त गुहेतुन बाहेर आले. वालीचा किंचाळण्याचा आवाज व रक्त बघुन वालीच मेला अशी समजून करुन घेउन सुग्रीव राज्यात परतला.

अर्थात तो राजा झाला पण त्याचे ताराशी लग्न कसे झाले अथवा ते एकत्र कसे आले ह्याचा उल्लेख कुठेच नाही असे वाटते. कारण नंतरही कुठे ताराने तीच्यावर सुग्रीवाने जबरदस्ती केल्याचा उल्लेख नाही.

सुग्रीवाची रुमा नावाची शेप्रेट पत्नी होती हे कदाचित त्या संपादकांस माहीत नसावे. रुमाबद्दल काही उल्लेख आहे का त्यात?

नानाशी सहमत आहे.

अनेक प्रतिसादात वानर अर्ध वानर असा उल्लेख आहे त्यापुरते हा प्रतिसाद
नाना माझा शब्द 'अर्धनागर' असा आहे. मी त्यांना नागरीसंस्कृती पूर्णपणे आत्मसात न केलेल मानव असाच अर्थ घेतो आहे. अर्थात ते अजूनही जंगलात रहात असल्याने सामाजिक नियम वानरांसारखे असावेत. आता त्यांचा उल्लेख सर्वत्र 'वानर' असा होत असल्याने काहीतरी 'वन्य' असायला हवे ना? सगळेच तात्पुरते नि मूळ मानवच म्हटले तर मग त्यांचा उल्लेख वानर असा केलाच नसता, खरे ना?

बाकी माणसाचा तात्पुरता वानर होणे वगैरे (जसे शाप/वर वगैरे गोष्टी) या माझ्यापुरत्या कविकल्पना आहेत, मी महाकाव्यांकडे बघताना हे सगळे चमत्काराचे आवरण दूर ठेवून निव्वळ घटना नि व्यक्तिमत्वे अशाच दृष्टीने पाहतो, माझ्यापुरते ते सर्व अनागर मानव आहेत असे म्हणायला हरकत नाही. त्यामुळे ते मानवी संवादाचा, आयुधांचा वापर करू शकत असले तरी त्यांची समाजव्यवस्था वन्य असावी हे मला अधिक संयुक्तिक वाटते.(तुमचे मत वेगळे असण्याची शक्यता आहे नि त्याचा आदर आहेच)

सबब हनुमान, सुग्रीव वगैरे मानवच होते हे मानायला हरकत नाही

सहमत आहे. याबाबत अजून एक वाचलेले आठवते की तो शब्द वानर नसून वनर आहे. (मी मूळ रामायण वाचलेले नाही.) अवनर मधील अ चा लोप होऊन वनर झाले. (वनारी अंजनीसुता...) अवनर म्हणजे थोडे कमी प्रतीचे नर का? कमी प्रत म्हणजे काय असावे? हनुमंताला तर श्रेष्ठ बुद्धीमंत म्हटले आहे.

नानांनी म्हटल्याप्रमाणे राजकारण.
वाली कडे मदत मागायला जावे तर आपण याचक या भूमिकेत येणार. त्यातून रामाला मदत करून वालीला काय फायदा? तो मदत करेल याची काय खात्री? त्यापेक्षा सुग्रीवाला मदत करून त्याला ऋणात ठेवायचे आणि आपण दात्याच्या भूमिकेत यायचे हेच बरे, असा विचार रामाने केला असणार. त्यासाठी वालीचा हकनाक बळी गेला तर दशरथाचे काय जात होते? तस्मात, राजकारणात आपल्या फायद्यासाठी दुसऱ्याचे खून पडायची प्रथा खूप जुनी आहे

.

ते वाक्य घुसवले असावे कोणीतरी

*

बाकी वालीने स्वतः सुग्रीव ला बाहेर थांबावयास सांगितले होते व कित्येक दिवस युध्द चालू होते, जेव्हा रक्ताचा पाट वाहून बाहेर आला तेव्हा सुग्रीव ने शिळा ठेऊन गुफेचे तोंड बंद केले....डन ! येथे पर्यंत समजते सगळे ठीक ठाक !

काही पश्न !

१. आपला भाऊ मेलाच अशी का समजून करुन घेतली सुग्रीव ने ?
२. जर आपल्या भावाचा मृत्यु झाला आहे असे वाटले तर तो बदला घेण्यासाठी आत का नाही गेला ?
३. वालीशी युध्द करुन तो राक्षस तसा ही दमलेला असेलच व सुग्रीव देखील बलशाली होता ना, मग युध्दात का त्याने भाग नाही घेतला ?
४. जो पर्यंत वाली युध्द करत होता तो पर्यंत तो बाहेर बसून माश्या का मारत होता ? आपली सेना घेऊन तो तेथे का नाही आला ? का नाही त्याने मदत मागवली ?
५. वाली मरण पावला अशी कल्पना करुन घेताना त्यांने तो नक्की मेला ह्याची खात्री का करून घेतली नाही ? राक्षसाने वाली च्या आवाजात आरोळी ठोकली म्हणे.. जर दुसरा कोणी असता तर आपल्या भावाची आर्त आरोळी कानावर येताच क्षणी आत धाव घेऊन युध्द सज्ज झाला असता ना ?

असो,

हे प्रश्न सुग्रीव बदल !

आता वाली महाशय !

१. आत तुम्ही युध्द करत आहात शत्रुने तुमच्या आवाजात आरोळी ठोकून सुग्रीव ची दिशाभुल करण्याचा प्रयत्न केला तुम्ही एवढे शक्तीशाली त्याच वेळी तुम्ही सुग्रीव ला आरोळी देऊन का नाही सांगितले की बाबा रे मी मारला आहे त्याला व जिवंत आहे मी...
२. आल्या आल्या तुम्ही सुग्रीवचे काही मत विचारात घेता त्याला का बुकलून काढला व आपल्या राज्याबाहेर हाकलून दिला ?
३. न्याय कराची व्यवस्था नसावी तुमच्यात मग मृत्यु समयी रामाला न्याय व योग्य अयोग्य विचारण्याचा संबध येतोच कुठे ?
४. बर तुम्ही एवढे नितीवान होता तर सुग्रीव बरोबर त्याच्या बायकोला का नाही पाठवले राज्याबाहेर ?

असो,

श्री राम !

१. तुम्ही नितिवान / धार्मिक / सत्यवचनी असे, आडून वालीवर बाण चालवणे हा एक प्रकारचा युध्द नियम भंगच होता.
२. तुम्ही मृगया करत होतो असे सांगूच शकत नाही कारण तेथे काय चालू आहे ह्याची पुर्ण कल्पना तुम्हाला होती.
३. मदतीचे आश्वासन घेऊनच तुम्ही बाण चालवला होता.
४. राजकारणात सर्व योग्य आहे असे जरी मानले तरी तुम्ही मग वालीला दिलेला उपदेश / कारणे ही व्यर्थच होती अथवा दिशाभुल करणाचीच होती मग...

हे नेहमी मला पडत असलेले प्रश्न ह्या घटने वरुन...
अजून खुप प्रश्न आहेत रामायणावर / महाभारतावर करु कधीतरी अशीच चर्चा त्यावर पण..

वनवास कालात असं अधिकारवाणीनं बोलायला रामाला परवानगी होती का? म्हणजे त्या १४ वर्षांत रघुकुलाचा प्रतिनिधी म्ह्णून असणारे मान, फॉर्मल डुटीज इ. गोष्टी करायची परवानगी होती काय?

प्रश्न चांगला. पण मुळातले गृहीतक चुकीचे.

कैकेयीच्या सांगण्यावरुन १४ वर्षे वनवासात राम गेला ही गोष्ट खरी. पण त्यानंतर दशरथाच्या मृत्युनंतर भरत जेव्हा अयोध्येस आला तेव्हा कैकेयीला दुषणे देवुन तो रामाला परत आणायला निघाला. त्याच्यासोबत कैकेयी व इतर माता सुद्धा रामाने परत यावे म्हणुन त्याला बोलवायला गेल्या. परंतु रामाने दशरथ राजा असल्याने त्याची आज्ञा मला भंग करता येणार नाही आणि आज्ञेत परिवर्तन करायचे तर दशरथ आता नाही असे सांगुन परत येण्यास नकार दिला. मात्र दशरथ नसल्याने राज्याचा वारसा रामाला मिळाला होता. कारण राम जरी वनवासात आला असला तरी त्याचा वारसा हक्क नाकारला गेला नव्हता. कैकेयीने राम १४ वर्षे वनवासात आणि त्याकाळात भरत राजा असे मागणे मागितले होते. आता अशा स्थितीत भरताने राज्य स्विकारण्यासच नकार दिला.

यावेळी सर्वांनी मिळुन अस तोडगा काढला की रामाने परत येईपर्यंत भरताने रामाचा प्रतिनिधी म्हणुन राज्यकारभार पहावा. तेव्हा प्रतिकात्मक म्हणुन रामाच्या पादुका नेल्या. अर्थात वनवासात राम असला तरी त्याला रघुकुलाचा प्रतिनिधी म्हणायचे की नाही हा प्रश्नच येत नाही कारण त्याच्या प्रतिनिधीरुपाने भरत राज्य करत असतांना मुळ राजाला प्रतिनिधित्व होते की नाही हा प्रश्न चुकीचा आहे असे माझे मत आहे. तुमचे मत वेगळे असल्यास आदर आहे.

आता रामाच्या तोंडी असे वैदिक धर्माभिमानी वाक्ये कशी आली किंवा घातली गेली वगैरे प्रश्नांचा उलगडा नीटपणे, डोळसपणे करुन हवा असेल तर इपु १००० ते इस २०० या कालावधीतला राजकीय, धार्मिक, सामाजिक इतिहास अतिशय विचारपुर्वक आणि नीट समजुन घ्यावा लागेल. ते एक दोन प्रतिसाद वा लेखाचे काम नाही. असो.