भारतीय तत्वज्ञान - भाग ३

मागचा भाग

मागील भागात आपण शब्द आणि अर्थ यांची सांगड का हवी ते पाहिले. कुठलेही शास्त्र वा तत्वज्ञान समजुन घेतांना त्यात वापरल्या जाणा-या संज्ञा, परिभाषा आधी समजुन घेणे गरजेचे असते. ते न समजता अभ्यास केल्यास पदरी निराशा येवु शकते अथवा हे तत्वज्ञान नसुन केवळ शब्दप्रभुत्व दाखवण्यासाठी केलेली पोकळ बडबड आहे असा ग्रह होवु शकतो. त्यामुळेच अशा संज्ञा समजुन घेणे तसेच काळाच्या ओघात किंवा वेगवेगळ्या पंडीतांनी समान संज्ञा वापरल्या असल्या तरी त्यांना अभिप्रेत असलेले अर्थ हे भिन्न असु शकतात हे लक्षात ठेवुन, ज्या मताचा आपण आकलन करुन घेण्याचा प्रयत्न करुन घेत आहोत, त्या मताला अभिप्रेत असलेलाच अर्थ घेतला जात आहे की नाही हे पहाणे आवश्यक असते.

या भागात आपण काही अशाच संज्ञा, आणि त्यांचे अभिप्रेत असलेले अर्थ यांचा विचार करु.

ज्ञानेंद्रिये - डोळे, कान, त्वचा, जीभ, नाक (५)

कर्मेंद्रिये - वाणी, हात, पाय, जननेंद्रिये, गुद (५)

शम - मनावरील संयम

दम - इंद्रियांचा संयम

तितिक्षा - आयुष्यातील परस्पर विरोधी घटना सहन करण्याची क्षमता

मुमुक्षुत्व - मोक्ष मिळावा अशी तळमळ किंवा इच्छा होणे

जागृतावस्था - ज्या अवस्थेत ज्ञानेंद्रियांचे कार्य घडुन शब्द, स्पर्श इत्यादि विषयामचे ज्ञान होते

स्वप्नावस्था - झोपेमधे जागृत असतांना पाहिलेल्या गोष्टी, स्मृती आणि कल्पना यामधुन स्वप्न जगत निर्माण होते

सुषुप्तावस्था - ह्या अवस्थेबद्दल ठामपणे सांगता येत नाही. फक्त अशा अवस्थेतुन बाहेर आल्यावर मनुष्य गाढ झोप लागली होती येवढंच सांगु शकतो. बाकी काही सांगता येत नाही.

सत् - जे तिन्ही काळात अबाधित असते. बदलत नाही.

चित् - अनुभवाच्या सर्व अवस्थांमधे स्थित असलेले जाणीव तत्व

आनंद - स्वतःमधे आत्मनिर्भरतेचा येणारा अनुभव.

ब्रह्म - बृहृ म्हणजे वाढणे या धातुपासुन हा शब्द बनला असुन या शब्दाने मोठे, विशालत्व, अमर्यादित्व निर्देशित केले जाते.

मन - अनिश्चितता किंवा संशय म्हणजे मन

बुद्धि - निर्णय किंवा निर्णय शक्ती म्हणजे बुद्धि

अहंकार - 'मी आहे' अशी जाणीव

चित्त - स्मरण ठेवण्याची शक्ती

अंतःकरण - मन, बुद्धि, अहंकार आणि चित्त यांचे मिळुन अंतःकरण (अंतर्गत साधन) बनते. विचार करतांना मन, बुद्धि आणि चित्त एकमेकांची जागा घेतात, एकमेकांना पुरक ठरतात, अहंकार हा सदैव मी पणाची जाणीव अशा स्वरुपात असतो. मी संशयी असतो, मी निर्णय घेतो, मी लक्षात ठेवतो.

क्रमशः