चिंदी बाजार:

उन्हाळ्यात बिडीपत्ता तोडुन झाल्यावर आमच्या हातात ब-यापैकी पैसे यायचे. एकदा बिडीपत्त्याचे पैसे आले कि गावाकडे हाटाला ( आठवडी बाजार) जाणा-यांची लाट येते. हे दिवस म्हणजे वर्षभरात जी काहि खरेदीची स्वप्नं बघितलेली असायची ते खरे होण्याची वेळ होय. खरंतर मे महिन्यात विदर्भात जी काही कडक उन असते त्याला बघता बाहेर जाण्याचं धाडस करण खुप अवघड गोष्ट आहे, पण आमच्या गावात मात्र हे जणु उत्सवाचे दिवस असतात. ४५-४६ तापमानात दुपारचे बारा वाजता बाजाराला जाणारी माणसं ढिगानी दिसतात.

ट्रकनी प्रवास
पानं तोडुन संपल्यावर येणा-या पहिल्या सोमवारी तर पेरमिलीला जाणा-या लोकांची इतकी गर्दी असायची कि आम्हाला बस मधे जागाच मिळत नसे. आलापली-भामरागड रोडवर कुडकेल्ली फाटा आहे, त्या फाट्यावरुन कुडकेल्ली गाव ३ किमी आत रानात वसलेलं आहे. पहिल्या सोमवारी आम्ही अगदी सकाळीच हाटाची तयारी करुन फाट्यावर येऊन पेरमिलीसाठी काही मिळते का म्हणुन वाट बघत बसायचो. तेंव्हा अहेरी-भामरागड रोडवर फक्त एकच बस धावायची. सकाळी १० ला अहेरी वरुन सुटायची भामरागडची पहिली फेरी करुन, पुन्हा सायंकाळी ५ वा. तीच बस भामरागडला मुक्कामी जात असे. अशा प्रकारे फक्त एकच बस त्या मार्गावर चालत असे. आणि बस व्यतिरिक्त BILT चे बांबू आणणारे ट्रक मात्र १२ महिने चालातात. ट्रक वाले बसच्या तुलनेत कमी पैसे घेतात, मग आम्ही ट्रकची वाट बघत बसायचो. त्या दरम्यान बस आली तर आम्ही बस न धरता ट्रकच्याच प्रवासाला प्राधान्य दयायचो. हे ट्रक मात्र बांबुनी इतके खचाखच भरलेले असतात कि त्या वाटेवर रोज एकतरी ट्रक उलटायचाच. पण बांबुनी भरलेला ट्रक उलटल्याने कुणालाच लागत वैगरे नाही, कारण एक तर भरलेला ट्रक खुप हळुच धावतो, व उलटताना अगदी हळुच एक बाजुल झोक जाउन कडेच्या झाडांवर टेकत उलटतो. मी स्वत: दोन तिन वेळा हा अनुभव घेतला (आला) पण कुणालाच काही होत (फारसं लागत वैगरे) नाही. पण आल्लापल्लीच्या पुढे मात्र रस्त्याच्या कडेनी झाडं नसल्यामुळे ट्रक उलटल्यास जीवित हानी होण्याची शक्यता जास्त. आणि याच्या अगदी उलट याच रस्त्यावर जर खाली ट्रक उलटला की जीवीत हानी व्हायची. हे सगळं माहीत असुन सुद्धा आम्ही ट्रकनीच प्रवास करायचो.

आम्ही रस्त्यापासुन १५-२० मिटर दुर कुठल्यातरी कडुलिंबाच्या झाडाखाली सावलीत बसुन ट्रकची वाट बघायचो. या महिन्यात इतर सगळ्या झाडांची पाने गळाल्याने सावलीसाठी फक्त कडुलिंब हा एकमेव पर्याय असायचा. एखादया गाडीचा आवाज आला कि आम्ही धावत धावत रोडवर जायचो, आणि बरेच वेळा ट्रक ऐवजी कुठल्या तरी ठेकेदाराची किंवा सरकारी अधिका-यांची जीप असायची. मग आम्ही निराश होऊन परत त्या झाडाच्या सावलीत जाऊन ट्रकची वाट बघत बसायचो. केंव्हा केंव्हा ट्रक यायचा पण तो आधीच लोकानी भरलेला असायचा, मग ट्रक थांबवुन ड्रायव्हर म्हणायचा “ ट्रक मे अंदर (कॅबिन) जगा नाही है, कॅबिन के उपर बैठना हो तो चलो”. मग आम्ही लगेच होकार देऊन कॅबिनच्या वर बसायचो. मला तर खरच ईथे बसायला खुप आवडत असे. मग ट्रक हालत डुलत बांडिया नदिजवळ आला की मला त्या अरुंद पुलावरुन जाताना खुप भीती वाटायची. तो तेवढा पुल पार होईस्तोवर मी डोळे मिटून बसत असे, एकदा पुल पार झालं कि, परत ट्रक स्वारीचं पुर्ण आनंद घेत असे. आणि कॅबिनच्या आत बसल्यास माझं पुर्ण लक्ष त्या ड्रायवरकडे असे, तो गिअर कसे बदलतो, स्टेअरिंग कसं फिरवतो या सगळ्या गोष्टिंचं मला खुपच कौतुक वाटायचं. हे ट्रक ड्रायव्हर पण गप्पा मारण्यात खुप पटाईत असतात. एक तर ते मुळ गावापासुन खुप दुर या रानात येऊन त्या आदिवासी लोकांसोबत राहुन राहुन पार वैतागलेले असायचे, अशा वेळी आमच्या सारखी शिकणारी व हिंदी बोलता येणारी पोरं दिसली कि ते पोटभर गप्पा मारुन घेत. काही म्हातारे सरदार पण त्या रोड्वर गाडी चालवित, ते मात्र आमच्याकडुन पैसे घेत नसत. एकंदरित ट्रकचा प्रवस फार मजेशीर असायचा, गप्पा मारता मारता पेरमिली केंव्हा यायची हे कळायचंच नाही.

चिंदी बाजार पेरमिली:
बिडीपत्त्या नंतरचा आठवडी बाजार म्हणजे जणु काही जत्राच, इतर वेळी याच बाजारात जी काहि दुकानं येतात त्या तुलनेत या कालावधीत मात्र दुप्पट दुकान येतात. कारण व्यापारी वर्गासाठी हा धंध्याचा सिजन असतो. बाजारात वेगवेगळ्या वस्तुंसाठी वेगवेगळी जागा ठरवुन दिलेली असते. भाजीपाल्याची सगळी दुकानं एका रांगेत, नंतर कपड्याची, भांडीकुंडी, शेतकीय वस्तूची व इतर ब-याच प्रकारची दुकानं लागलेली असायची. या सगळ्य़ा दुकानांच्या पलिकडे म्हणजेच मुख्य बाजार जिथे संपतो तिथे कुठे तरी चिंदी बाजार सुरु व्हायचा. हा चिंदी बाजार म्हणजे चिंद्या विकायला ठेवतात कि काय असे वाटायचे. पण माझा चुलत/मावस (कारण हा दोन्ही कडुन नात्यात होता) भाऊ गजानन या चिंदी बाजारातला अनुभवी खिलाडी होता. त्यानी सांगितलं कि, ईथे विकायला आणलेले कपडे जुने व वापरलेले असतात, पण असतात मात्र भारी. चिंदी बाजारात सगळ्या प्रकारचे कपडे विकायला आणलेली असतात. अगदी जीन्स पॅंट, टि-शर्ट, साड्या, बरमुडे, कोट, टॉय, सुट, सफारी, स्वेटर इ. इ. अंगात घातल्या जाणा-या कपड्याचे सगळे प्रकार चिंदी बाजारात उपलब्ध असतात ते हि अगदी रास्त भावात. ८० % कपड्याना कुठेतरी लहान सहान भोकं वैगरे पडलेलं असतं पण उरलेले २०% कपडे मात्र अगदी छान असतात. काही कपडे तर अगदी नविनच वाटतात. बरं गावातील श्रीमंत, नौकरदार व पैसेवाली लोकं या चिंदी बाजाराकडे भिरकत सुद्धा नाही. हे चिंदी बाजार स्पेशली माझ्या सारख्या गरिब व अतिगरिब लोकांसाठीच असतं. चिंदी बाजारातुन फिरताना किंवा दुकानात कपडे घेताना एखादा गावचा माणुस दिसला कि तो चिड्वायचा, पण माझ्या सारखे हजारो तरुण ज्याना नविन कपडे घ्यायला परवडत नसे ते सगळे मात्र सोमवारी ईथे चिंदी बाजारात जुने कपडे घेताना दिसत. असा हा चिंदी बाजार म्हणजे माझ्या सारख्या गरिबांच्या जिव्हाळयाचं ठिकाण होतं ( आजही आहे).

एकदा चिंदी बाजार भागात शिरलात कि, विक्रेते नुसतं जोर जोरात ओरडत असतात. मधे गि-हाईकाना चालायला तेवढी जागा सोडून दोन्ही बाजुनी दुकानं थाटलेली असायची. एका चौकोनी जागेत चार बाजुला चार मोठे बांबु गाडुन वर व बाजुनी सावलीसाठी चादरी बांधलेल्या असायच्या, समोर कपड्याचे गठ्ठे सोडलेले असायचे व मागच्या बाजुला दोन उभ्या बांबुना दोन चार आडवे बांबु बांधुन एकावर पॅंट्स, दुस-यावर शर्टस व तिस-यावर साड्या वैगरे व्यवस्थीत रचुन डिस्पले तयार केलेला असे. चांगले चांगले कपडे मुद्दामहुन त्या डिस्प्ले मधे ठेवलेले जात. आम्ही एकदा चिंदी बाजारात शिरलो कि, काय घेऊ काय नाय घेऊ असं होऊन जायचं. त्या उपेक्षीतांच्या बाजारात आमच्या ईच्छा मात्र फुलुन जात असत.

पानतोडीच्या आधी जेंव्हा केंव्हा मी बाजाराला येत असे तेंव्हा आईनी सांगितलेल्या वस्तु व्यतिरिक्त चाराने सुद्धा खर्च करायला स्कोप नसायचा. पण मला त्या चिंदी बाजाराचं इतकं आकर्षन कि, नुसतं बघुन तरि याव म्हणुन तिकडे एक फेर फटका मारुन येत असे. पण क्रय शक्ती नसल्यामुळे खरेदी मात्र शुन्य.

या वेळी मी पानाचे पैसे घेऊन बाजारत स्वत:साठी खरेदी करायला आलो होतो. आता मात्र हक्काचे पैसे होते व गजानन भाऊ सोबत होता. तसं तो माझ्यापेक्षा ७-८ वर्षानी मोठा व त्याच्याकडे चिंदी बाजारत खरेदीचा दांडागा अनुभव. खरं तर मला चिंदी बाजाराची ओळख त्यानीच करुन दिली. तो दर वर्षी पानाच्या पैशातुन चार पाच मस्त ड्रेस घेत असे. त्याचे कपडे इतरांपेक्षा अगदी वेगळे असायचे. म्हणुन या वेळी मी सात आठ महिन्याआधीच ठरवलं होतं कि गजु दादाबरोबरच जायच.

आम्ही दोघं एका दुकानात थांबलो, त्याच्या मागच्या डिस्प्ले मधे छान छान कपडे अड्कविलेले होते. त्यातली एक पॅंन्ट हातात घेतली व भाव विचारला, दुकानदार म्हणे १० रुपये, पण गजुभाऊनी ती तिन रुपयात मागितली, हो नाही, हो नाही, करत शेवटी ५ रुपयात दुकानदार तयार झाला. आणि ती माझ्या जिवनातिल पहिली फुल पॅंट. त्या पॅंटला अगदी मागे एक लहानसं भोक होतं पण बाकी सगळी पॅंट चांगली होती. एकदाची पॅंट घेतली व टेलर कडुन रफु करुन घेतलं व एकदाचा फुलपॅंटकर झालो. मग मात्र मी एकटाच येऊन चिंदी बाजारातुन माझ्यासाठी फुलपँट व फुल शर्ट घेऊ लागलो. सांगितलेल्या किमती पेक्षा अर्ध्या किमतीत ती वस्तु मिळते याचा चांगलाच अनुभ आला होता. या पुढे पानाचे पैसे मिळाले की चिंदी बाजारातुन दोन आवडीचे ड्रेस घ्यायला विसरत नसे.

मला या बाजाराचं आकर्षण का? तर आम्हाला ९ वी पर्यंत शाळेत हॉप पॅंट घालावी लागे, आणि आमच्याकडे वर्षातुन फक्त एकदाच पैसे येत ते म्हणजे पानं तोडल्यावर. आता या पैशातुन शाळेसाठी लागणारे दोन ड्रेस (दोन हॉप पॅंट, दोन हॉप शर्ट) घेतले की परत काही घेण्यासाठी पैसे उरतच नसत. वरुन हायस्कुल मधे शिकतानचं वय असं असतं कि, मी मोठा झालो, आता मला फुलपॅंट हवी, इतरानी मला लहान म्हणु नये, किंवा मी लहान नाही हे दाखविण्याच्या वेगवेगळ्य़ा क्लृप्त्या सुरु होतात. या वयात हॉपपॅंट सोडुन फुलपँट केंव्हा एकदाची घालायला मिळते याची सगळेच वाट पाहतात. शाळेत नाही तर किमान बाहेर तरी घालायला आपल्या जवळ किमान एक तरी फुलपॅंट व फुल शर्ट असावं असं सारखं वाटत असे. तेंव्हा कापड घेऊन टेलरकडुन पॅंट-शर्ट शिवुन घेतल्या जात असे. मग कापड घेऊन शिवुन घेणे मला परवडण्यासारखं नव्हतं. आणि माझ्या सारखे हजारो समदु:खी गरिब मुलं या चिंदीबाजारातुन अगदी २० रुपयात पॅंट व शर्ट असा एक ड्रेस विकत घेत. आणि कुणाचं लग्न, गावात काही कार्यक्रम किंवा इतर कुठे बाहेर जायचं असल्यास, मी चिंदिबाजारातुन आणलेली फुलपॅंट घालुन मोठ्या रुबाबाने बाहेर पडत असो. आमच्या गावात अशी काही मुलं होती, जे नविन कापड घेऊन ड्रेस शिवून घेत. ते मात्र मला “क्या चिंदी बाजार” म्हणुन चिडवित असत. मला फार दु:ख होई पण पर्याय नव्हता. कुठे लग्न विधीचं कार्यक्रम असला कि मी फुलपॅंट घालुन जायचो खरा, पण हि पोरं माझी टर् उडवु नये म्हणुन त्यांच्या पासुन लपुन लपुन वेळ काढायचा. हिच पोरं जेंव्हा शिकायला तिकडे अहेरीत भेटायची तेंव्हा मी अभ्यासाच्या जोरावर सगळा हिशेब बरोबर करायला विसरत नसे.

मी मागच्या १५ वर्षात Peter England, Park Avenue सारखे Branded कपडे वापरतो. पण पेरमिलीच्या चिंदी बाजारातुन पहिल्यांदा घेतलेल्या त्या जुन्या पॅंट ची बरोबरी जगातली कुठलीच पॅंट करु शकत नाही. आजहि जेंव्हा गावाला जातो, तेंव्हा त्या चिंदी बाजारात न चुकता एक फेर फटका मारतो. सगळी चिंदीबाजारातली दुकानदारं नवलाईच्या नजरेने माझ्याकडे बघतात. माझ्या आंगावरच्या कपड्यांकडे बघुन कुणी दुकानदार बोलावत वैगरे नाही, पण मी मात्र संपुर्ण चिंदीबाजारात एक चक्कर टाकुन कपडे घेणा-या शेकडो मधुकराना मनसोक्त नजरेनी न्याहाळत असतो. आजच्या शहरी व दगदगीत हरवलेला मधुकर मला त्या चिंदी बाजारात आजही शेकडोच्या संखेनी सापडतो.