हारो-डुक्कर जेवण

आमच्या भागातिल लोकांसाठि हारो म्हणजे एक दावत, पार्टी, मजा या प्रकारात मोडणारं क्षण होय. हारो चा अर्थ आहे गावातिल सगळ्यानी एकत्र येऊन एखादया माणसाचं काम करुन देणे व त्या बदल्यात ज्यानी काम करवुन घेतलय त्या माणसानी कामाला आलेल्या सगळ्या माणसाना मोहाची दारु व डुक्कर जेवण दयायचं. हे काम कुठलही असु शकतं, जसं घर बांधणे, पेरनी करुन देणे, शेतातील बोडीला मोठी पार घालुन देणे किंवा दारात विहिर खोदने किंवा आजुन काही. म्हणजे आपण इकडे जी कामं पैसे देऊन करवुन घेतो तिकडे तिच कामं पैशाने करण्यापेक्षा हारो ठेवुन करण्याची पद्धत आहे. ज्या माणसाला कांम उरकत नसेल त्यानी तसं पाटलाकडे सांगायचं असतं, मग त्या रात्री पाटील गावात जाहिर करतो कि, “फलां फलां माणुस अमुक तमुक दिवशी या कामासाठी हारो ठेवत आहे, तरी गावातील जास्तीत जास्त लोकानी यावे, व काम करुन हारो जेवणाचा आनंद घ्यावा”. एकदा का हि Announcement झाली कि, आपण आलेल्या सगळ्या लोकाना पुरेल एवढी दारु व डुक्कर जेवण अशी सोय करायची असते. बरं या हारो मधे एक अघोषीत नियम आहे, हारोला येणारी कुठलीच व्यक्ती दारु पिऊन येणार नाही, त्यामूळे कामात अडचण होत नाही व हारो ठेवणा-यानी सुद्धा आधी दारु दयायची नसते. दिवसभर काम केल्यावर सायंकाळी जेवणाआधी दारु दिली जाते व दारु नंतर डुक्कर जेवण दिले जाते. आम्ही गावाला शिकताना शेतातली कामं करायला घरात माणसं कमी पडत नसत, पण जेंव्हा आम्ही (माझ्या दोन मोठ्या बहिणी, एक लहान भाऊ, एक लहान बहिण व मी) पाच भावंडं शिकायला बाहेर पडलो तेंव्हा मात्र घरी आई वडिल दोघेच असायचे. शेतातिल पेरणीच्या वेळी तेवढ्या एक दोन आठवड्याच्या सुट्टिवर आम्ही यायचो पण इतर वेळी घरची कांम आई वडिलाना उरकत नसत. पण Thank God आमच्या कडे हारो पद्धती होती (आहे), म्हणुन कुठलच कांम अडत नसे.
आमच्या घरचा हारो

आमच्याकडे शेतात विहीर वैगरे प्रकार आजही नाहीत. शेतातिल सगळ्यात वरच्या भागाला ज्या काही बांदया असतात त्याना एकत्र करुन मोठी पार घातली जाते व मोठ्या प्रमाणात पाणी अडवुन ठेवल्या जातं. नंतर गरजे नुसार खालील बांदयामधे पाणी सोडलं जातं. अशा या मोठ्या बांदीला बोड्डी म्हणतात. वरच्या पवसानी दगा दिला तर या बोड्डीतलं पाणी उपयोगी पडतं. आमच्या शेतात पण अशी बोड्डी तयार करायचं ठरलं, खरंतर मला सारखं वाटायचं कि, आपल्या शेतात पण बोड्डी हवी कारण गावात ज्यांच्या ज्यांच्याकडे बोड्डी होती त्याना चांगलं पिक मिळायचं. आमच्या घरी मात्र जेमतेमच धान्य पिकत असे. म्हणुन मला सारखं वाटायचं कि, आपल्या शेतातही बोड्डी असावी, पण बोड्डी बांधायला येणारा हारोचा खर्च आम्हाला परवडणारा नव्हता, म्हणुन वडिल बोड्डीचा विचारच करत नसत. पण एक दिवस आमच्या मामानी (आत्याचे धनी) मदतीचा हात दिल्यावर बाबानी एकदाचं बोड्डी बांधायचं जाहीर केलं. हि अवस्था आजही माझ्या गावातील अर्ध्यापेक्षा जास्त लोकांची आहे. आजही ५०‍% लोकांच्या शेतात बोड्डी नाही, आणि ते हारो पण देऊ शकत नाही, एवढी गरिबी आहे आमच्या गावात. मग काय वडिलानी एकदा जाहिर केल्यावर आम्ही कामाला लागलो. ५०-६० लोकं कामाला येणार होती. एवढ्या लोकांची जेवणाची सोय करायची होती. आमच्या गावात आजही घरच्या उकळात धान कांडुन तांदूळ तयार केला जातो. माझ्या दोन मोठ्या बहिणी घरातिल दोन तिन कुडौ धान काढून आठवडाभर कांडुन दोन अडिच कुडौ तांदुळ तयार केला. मी लगेच मोहू भिजत घालुन दारु काढायच्या तयारिला लागलो. आम्ही घरिच डुकरं पाळायचो म्हणुन डुकराचां प्रश्न नव्हता. ८-१० दिवसात आम्ही सगळी तयारी केली. नंतर वडिल पाटलाकडे जाऊन हारोचं बोलुन आलेत, व एकदाचं आमचं हारो गावात Announce झालं. ठरलेल्या दिवशी अगदी सकाळीच ९ च्या दरम्यान ( पण घरुनच जेवण करुनच येतात) गावातील लोकं आमच्या शेतात जमली, वडलानी तिकडे त्यांच्या सोबत कामाची सुरुवात केली व ईकडे आईनी दुपारचा नाश्ता म्हणजे आंबिल व मोहु भाजायला सुरुवात केली. लोकानी ५०-६० जणांसाठी बनविलेली आंबिल व मोहू घेऊन मी बैलगाडीने १२ च्या सुमारास शेतात पोहचलो. बोड्डीची पार घालण्याचं काम अगदी जोरात चालु पाहुन मला फार बरं वाटलं. अर्ध्या पाउन तासात सगळ्यानी खेतुली/केतुल (शेतातली झोपडी) कडे मोर्चा वळविला. आता सगळ्याना आंबिला वाटण्याची वेळ होती. मी जवळच्याच टेंबराच्या झाडाची पान आधीच तोडुन आणुन ठेवलेली होती. टेंबराच्या एका पानात भाजलेलं मोहू व दुसरं पान नुसतच हातात दयायचं असतं. त्या दुस-या पानाचा चुव्वा (डोप्पाचा लहान भाऊ म्हणा) करुन त्यात लोक आंबिल घेत होती व मी आंबिल वाढत सगळीकडे फिरत होतो. एक घास मोहू व एक घुट आंबिल असं त्यांचं आंबिल पिण चालु होतं. वडिल व इतर दोन चार पोरं पन आंबिल वाढायला मदत करित होतीच. या मधल्या सुट्टील लोकानी पोटभरुन आंबिल पिली व मोहू खाल्ला. एकदाचा दुपारचा नास्ता झाला व सगळे जिकडे तिकडे रानात दिसेल त्या झाडाच्या सावलीत अंगावरच टॉवेल हातरुन झोपी गेले. तासाभरानी एक माणुस उठला व बोड्डीच्या पारी जवळ जाउन जोरात Announcement केली. अवघ्या दहा मिनिटात सगळी टिम कामावर हाजर होती. आता मात्र सुर्य उतरु लागला होता, उन थोडी कमी झाली होती. मग परत एकदा जोमाने कामाला सुरुवात झाली व सायंकाळचे ५ वाजेस्तोवर बोड्डीचे काम सुरु होते.
पाच ५-५.३० च्या दरम्यान सुट्टी झाली, सगळे नदिच्या दिशेनी निघाले. आमच्या गावात नदी असल्यामुळे आम्हाला तशी घरि आंघोळ करण्याची सवय नाही. हि सगळी मंडळी नदिकळे निघाली तेंव्हा बाबा व मी घरी आलो. आता आम्हाला स्वयंपाकाची तयारी करायची होती. आमच्याकडे सार्वजनिक किंवा मोठ्या प्रमाणावर स्वयंपाक करावयाचा असल्यास हे काम फक्त पुरुषच करतात. माझे चुलत भाऊजी अशा मोठ्या प्रंमाणावर स्वयम्पाक करण्यात अगदी तरबेज आहेत. त्याना सोबतिला घेऊन आम्ही सुरुवात केली. घराच्या मागे व पुढे अशी दोन आंगण आहेत. मागच्या आंगणात तिन मोठाले दगड ठेवून मोठी चुल तयार केली. गावातील पंचायती कडुन स्वयंपाकासाठी मोठाले गंजं (पातेलं, तोफ) घेऊन आलो. ६०-६५ लोकाना पुरेल एवढा भात मांडला (शिजायला ठेवला). ईकडे भात शिजत होतं तोवर भाऊजीनी एक तरुणाची मदतीने डुक्कर कापायला घेतलं. डुक्कराची कातडी खुप जाड असते म्हणुन कापणारा अगदी त्यातला अनुभवी माणुस असावा लागतो. एकदाचं डुक्कर कापुन झालं, दुसरीकडे पेटविलेल्या धुनीवर भाजून काढलं. त्यानंतर भाऊजीनी डुकराची भाजी बनविली. तोवर गावातिल सगळे हारो मेंबर नदिवर आंघोळ करुन परतले होते. सगळी मंडळी आंगणात चटई, पोते टाकुन बसलीत. आता सुरु झाला हारो जेवणाचा पहिला राउंड. मी व वडिलानी सगळ्यांच्या हातात एक एक टेंबराचं पान वाटत होतो व आमच्या मागुन गावातिल दोन मुलं दारु घेऊन त्या पानाच्या चुव्व्यात ओतत होती. त्याच्या मागुन एक माणुस डुकराची मटन चकणा म्हणुन वाढत होता. त्या दिवशी लोकाना भरपुर दारु दयायची असते. आम्ही तशी जंगी तयारी केली होती. दारुचा पहिला रांऊड झाला व लगेच त्यांच्या बसल्या ठिकाणीच पत्रावळ्या लावायला सुरुवात केली. पत्रावळ्याच्या मागोमाग भात आणि भातारच मटन व रस्सा वाढायला सुरुवात झाली. आणि पाण्या ऐवजी दारु मात्र अगदी जेवण संपेपर्यंत वाढावी लागली. लोकानी जेवनाचा भरपुर आनंद घेतला. जेवणं झाल्यावर लोकानी आपापल्या घराची वाट धरली पण काही पट्टीचे बेवळे असतात त्याना मात्र जेवनांनंतरही दारु हवी होती. आणी याची आम्हाला पुर्वकल्पना व तायारीही होती. आम्ही त्याना परत दारु दिली, शुद्ध हरवेस्तोवर दारु पिऊन घराची वाट विसरणारेहि काही दिवे होते. मग आम्ही एकेकाला त्यांच्या घरापर्यंत पोहचवुन रात्री उशीरा झोपी गेलो. अशा प्रकारे हारोची सांगता झाली, आणि आमच्या शेतात एकदाची बोड्डी तयार झाली.