"बालकवि" ~ निसर्गसौंदर्यात रममाण होण्याची तीव्र तळमळ !

उत्तम उपक्रम. आनंदी, निसर्गरम्य कविता लिहिता लिहिता बालकवी 'कोठुनि येते मला कळेना
उदासीनता ही हृदयाला' सारख्या ओळीही लिहून गेलेत. त्यांची 'पारवा' कविता ही अशीच वेगळी, स्वतःच्या मनःस्थितीवर लिहिलेली. लताबाईंच्या गाण्यातून जाणवणार्‍या दु:खाच्या अंडरप्लेसारखी ('मौनराग'मधला याच मनोवस्थेवरचा दॉमिएच्या चित्राबद्दलचा एलकुंचवारांचा लेखही सुरेख आहे, तो आठवला.)

भिंत खचली कलथून खांब गेला, जुनी पडकी उद्ध्वस्त धर्मशाला
तिच्या कौलारी बसुनी पारवा तो, खिन्न नीरस एकांतगीत गातो

सूर्य मध्यान्ही उभा राहे, घार मंडळ त्याभवती घालताहे
पक्षी पानांच्या शांत सावल्यांत, सुखे साखरझोपेत पेंगतात.

तुला नाही परि हौस उडायाची, गोड हिरव्या झुबक्यात दडायाची
उष्ण झळ्या बाहेर तापतात, गीतनिद्रा तव आंत अखंडित

चित्त किंवा तव कोवळ्या विखारे, दुखते खुपते का सांग सांग बा रे
तुला काही जगतात नको मान, गोड गावे मग भान हे कुठून

झोप सौख्यानंदात मानवाची, पुरी क्षणही कोठून टिकायाची
दुःखनिद्रे निद्रिस्त बुध्दराज, करूणगीते घुमवीत जगी आज

दुःखनिद्रा ती आज तुला लागे, तुझे जगही निद्रिस्त तुझ्या संगे
फिरे माझ्या जगतात उष्ण वारे, तुला त्याचे भानही नसे बा रे.

खरंच उत्तम उपक्रम!! मागे एकदा ईमेलमध्ये त्यांची एक 'अरूण' नावाची कविता वाचली होती. वाचताच भिडली हृदयास अगदी!! कविता बरीच मोठी आहे. त्यातला मला सर्वात जास्त आवडलेला काही भाग देत आहे.

तेजाने न्हाणिते जगाला कोण सखे बाई
नवल अगाई तेजोमय तू तेजोमय मीही
परस्परांना दिशा म्हणाल्या प्रेमळ वचनांनी
विरहकाल संपला गा गडे प्रेमाची गाणी
या मेघाच्या कुंजामध्ये ही लपली कोण?
तिला बोलवा पुरे गडे गं हा तुमचा मान
अम्ही गवळणी हृदयरसांनी पूजू प्रेमाला
प्रेमकाल हा म्हणोत कोणी अरुणोदय याला
पूर्व दिशेशी गोफ खेळतो कृष्णगडी बाई
उधळित सोने सर्व तयाच्या लागू या पायी
मधुस्मिताने विश्व भरू गं शंकित का म्हणुनी
सर्व सारख्या हासावे मग कोणाला कोणी
गोफ चालला गगनमंडळी रंग नवा आला
त्यात लागला कृष्णाचा कर पूर्वेच्या गाला
विनयवती ती पूर्व दिशा मग अधोवदन झाली
तो प्रेमाची अद्भुत लहरी वसुधेवर आली

-------------------------------------------------

ऊठ कोकिळा भारद्वाजा ऊठ गडे आता
मंगल गानीं टाका मोडुनि जगताच्या चित्ता
सरिते, गाणे तुझे सुरांमधि या मिळवी बाई
साध्याभोळ्या तुझ्या गायना खंड मुळी नाही
पिवळी कुरणे या गाण्याने हर्षोत्कट झाली
गाउ लागली, नाचू लागली वेडावुनि गेली
चराचरांच्या चित्ती भरले दिव्यांचे गान
मूर्त गान हे दिव्य तयाला गाणारे कोण?
दिव्य गायने दिव्य शांतता दिव्याचे झोत
वसुंधरेच्या अरुण ओतितो नकळत हृदयात
त्या दिव्याने स्वर्भूमीचे ऐक्य असे केले
त्या दिव्याने मांगल्याचे पाट सुरू झाले
मंगलता ती दिव्य कवीला टाकी मोहोनी
वाग्देवीने सहज गुंफिली मग त्याची गाणी

(अख्खी कविताच टाकू का? तसे असेल तर प्रतिसादास उत्तर देऊ नये..)

छान उपक्रम.
बालकवीच्यां जास्तीत जास्त कविता येथे देता आल्या तर एक अमुल्य ठेवा निर्माण होईल ह्यात शंकाच नाही.

हळव्या निसर्ग कविता हे बालकवींचे वैशिष्ठ्य.........त्यांच्या कविता डोळ्यासमोर चित्र उभे करतात
औदुंबर

ऐल तटावर पैल तटावर हिरवाळी घेऊन
निळासावळा झरा वाहतो बेटाबेटांतुन
चार घरांचे गांव चिमुकले पैल टेकडीकडे;
शेतमळ्यांची दाट्लागली हिरवी गरदी पुढें
पायवाट पांढरी तयांतुनी अडवीतिडवी पडे
हिरव्या कुरणांमधुन चालली काळ्या डोहाकडे.
झाकळुनी जळ गोड काळिमा पसरी लाटांवर
पाय टाक्कुनी जळात बसला असला औदुंबर .

बालकवी

दोष असती जगतांत किती याचें
नसे मजला सामर्थ्य गणायाचे;
दोष माझा परि हाच मला वाटे,
दोष बघता सत्प्रेम कसे आटे?

दोष असती जगतात- असायाचे;
मला त्यांशी तरि काय करायाचे?
प्रेमगंगेच्या शुद्धसिंचनेही
शुद्ध होइ न जो, दोष असा नाही.

गड्या पूर्णा! मज आस तुझी नाही;
सख्या न्यूना! ये मार मिठी देहीं;
प्रीती माझ्या ह्रदयात करी वास
न्यूनतेला पूर्णत्व द्यावयास!

~बालकवी

बालकवींच्या कवितांविषयी आता वाचत असताना 'श्रावणमासी', औदूंबर सारख्या कवितांच्या ओळी आपोआप आठवायला लागतात, मी तिसरी-चौथीत असताना एक कविता अभ्यासाला होती. ती कविता मला खूप आवडायची पण आता ती अर्धीच आठवते आणि त्या कवितेचे कवी कोण आहेत याबद्दल मला नक्की आठवत नाही पण ती बालकवींचीच कविता असल्याचे मला वाटते नसल्यास कृपया कोणाची कविता आहे हे आपल्यापैकी कोणास माहित असेल तर सांगावे.
कवि‍तेचे नाव होते 'पाहुणा' आठवल्या तेवढ्या ओळी देत आहे.
' पाहूणा'
आज ये अंगणा, पाहुणा गोजिरा
ये घरा आमुच्या,सोयरा साजिरा
वाजता नौबती, ये सखा सोबती
खेळवा संगती, हासरा लाजरा
कोवळे रूपडे, सावळे अंग रे
................. हा वसंतासवे सृष्टीला हासवे

खूप खूप धन्यवाद. मनात बर्‍याच दिवसांनी असलेली शंका दूर झाली.

"पाहुणा" या कवितेच्याच धर्तीवर कविवर्य भा. रा. तांबे यांची "हे कोण गे आई ?" नावाची एक अतिशय सुंदर कविता आठवली.... ती शोधून काढली.... आपणा सर्वांसाठी.

"नदीच्या शेजारी ! गडाच्या खिंडारी
झाडांच्या ओळीत ! वेळून्च्या जाळीत
दिवसा दुपारी ! जांभळी अंधारी
मोडके देऊळ ! त्यावरी पिंपळ
कोण गे त्या ठायी ! राहते गे आई ?

चिंचांच्या शेंड्यांना ! वडांच्या दाढ्याना
ओढोनी हालवी ! कोण गे पालवी ?
कोण गे तो जोराने ! मोठ्याने मोठ्याने
शीळ गे वाजवी ? पांखरा लाजवी ?
सारखी किती वेळ ! ऐकू ये ती शीळ ?

वाळली सोनेरी ! पाने गे चौफेरी
मंडळ धरोनी ! नाचती ऐकोनी !
किती मी पाहिले ! इतकेची देखिले --
झाडांच्या साउल्या ! नदीत कांपल्या !
हाका मी मारिल्या ! वाकोल्या ऐकील्या

उरात धडधडे ! धावता मी पडे
पळालो तेथून ! कोण ये मागून ?"

---- अप्रतिम... एका छोट्याला आलेला निसर्गाचा अनुभव !

मस्तच आहे कविता। अगदी 'पाहूणा' कवितेतील यमक व लयबद्धता या ही कवितेत दिसून आली. अजुन एका सुंदर कवितेचा आस्वाद दिल्याबद्दल मन:पूर्वक आभार।.

बालकवींची एक खेळकर कविता..... "अप्सरांचे गाणे"

सुमनांचा गर्भामाजी ! रसरंग भरली ताजी,
आजूबाजूला वसली ! शुभ्र अदिशिखरे सगळी,
सांभाळुनी उतरा बाई ! वेळ गडे स्नानाची ही

गर्द दाट मधली झाडे ! मंदमंद हलवा थोडी;
पराग, सुमने हसलेली ! नीट बघा पायाखाली,
पुष्पांचा बसला थाट! हळू हळू काढा वाट

गोड सुवासाचे मेघ ! आळसले जागोजाग;
हिमकणिका त्यांच्या पडती ! गोड गोड अंगावरती;
पुनीत ही गंगामाई ! स्नान करा झटपट बाई,

संध्याच्या कोमल किरणी ! नटुनी थटुनी वस्त्राभरणी
गुंजतसे अक्षयगीता ! बैसुनी त्या भृंगावरते;
मग अपुल्या भराभर जाऊ ! देवांचे दर्शन घेऊ.

"औदुंबर"

".....पाय टाकुनी जळात बसला असला औदुंबर ...."

काळ येईल.... काळ जाईल.... पण बालकवींची "औदुंबर" काळाला पुरुन उरेल, इतकी ती आपल्या नसानसात भिनली आहे. ही एकमेव अशी कविता आहे की, महाराष्ट्रातल्या प्रत्येक शाळेत, माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन शिक्षण अभ्यासक्रमात आपणाला पहायला मिळते..... १०० वर्षे झाली... पण "औदुंबर" तसाच डौलात, दाबात.... जळात... जोतीबासारखा राजेशाही थाटात बसला आहे.
(कुणी सांगावे... कदाचित आपल्याविषयीची ही चर्चादेखील वाचत बसला असेल.....

आणि त्याच्या शेजारी ' बी ' ह्यांचा चाफा सुद्धा.... खंत करणारा ..... ह्या दोन्ही कविता कळायला अवघड गेल्या.तशीच ती ' ....रात्र काळी घागर काळी.... '

रात्र काळी घागर काळी ।
यमुना जळें ही काळीं वो माय ॥१॥

बुंध काळी बिलवर काळी ।
गळा मोती एकावळी काळी वो माय ॥२॥

मी काळी कांचोळी काळी ।
कांस कांसीली ते काळीं वो माय ॥३॥

एकली पाणीया नव जाय साजणी ।
सवें पाठवा मूर्ति सांवळी वो माय ॥४॥

विष्णुदास नाम्याची स्वामिणी काळी ।
कृष्णमूर्ति बहू काळी वो माय ॥५॥

मस्त धागा

उत्तम संग्रह

बालकवींची एक कविता होती शाळेच्या पुस्तकात ... आठवत नाही आहे...

* हिरवे हिरवे गार गालीचे.. असे काहीतरी होते आहे का कुणाकडे..

जरुर आहे .... उलट्पक्षी बालकविंची ही कविता टाईप करण्यासही खूप आनंद मिळतो..... कारण? त्यातील जादूमय शब्द, जे तुम्हाला इतरत्र कधीच भेटू शकत नाही.... या निमित्ताने आपल्या बोटांना या शब्दांची ओळख होते....आणि मायमराठीमध्ये असेही काही कमालीचे शब्द आहेत याची जाणिव तरी होते....!!

वरील दोन कडव्यानंतर......

"आंदोली संध्याच्या बसुनी - झोके झोके घेते रजनी;
त्या रजनीचे नेत्र विलोल - नभी चमकती ते ग्रहगोल !
जादूटोणा त्यांनी केला - चैन पडेना फुलराणीला;
निजली शेते; निजले रान - निजले प्राणी थोरलेलहान.
अजून जागी फुलराणी ही - आज कशी ताळ्यावर नाही ?
लागेना डोळ्याशी डोळा - काय जाहले फुलराणीला ?

या कुंजातून, त्या कुंजातून - इवल्याशा या दिवठ्या लावून,
मध्यरात्रीच्या निवांत समयी - खेळ खेळते वनदेवी ही.
त्या देवीला ओव्या सुंदर - निर्झर गातो; त्या तालावर -
झुलुनी राहिले सगळे रान - स्वप्नसंगमी दंग होऊन !
प्रणयचिंतनी विलीनवृत्ती - कुमारिका ही डोलत होती;
डुलता डुलता गुंग होऊनी - स्वप्ने पाही मग फुलराणी -
"कुणी कुणाला आकाशात - प्रणयगायने होते गात;
हळूच मागुनी आले कोण - कुणी कुणा दे चुंबनदान !"
प्रणयखेळ गे पाहुनी चित्ती - विरहार्ता फुलराणी होती;
तो व्योमीच्या प्रेमदेवता - वार्‍यावरती फिरता फिरता --
हळूच आल्या उतरून खाली - फ़ुलराणीसह करण्या केली,
परस्परांना खुणवुनि - त्या वदल्या ही अमुची राणी !

स्वर्भूमिचा जुळवीत हात - नाचनाचतो प्रभातवात;
खेळूनी दमल्या त्या ग्रहमाला - हळूहळू लागती लपावयाला
आकाशीची गंभीर शांती - मंदमंद ये अवनीवरती;
विरू लागले संशयजाल - संपत ये विरहाचा काल.
शुभ्र धुक्याचे वस्त्र लेवुनी - हर्षनिर्भरा नटली अवनी;
स्वप्नसंगमी रंगत होती - तरीही अजुनी फुलराणी ती !

तेजोमय नव मंडप केला - लख्ख पांढरा दहा दिशांला,
जिकडेतिकडे उधळीत मोती - दिव्य वर्‍हाडी गगनी येती;
लाल सुवर्णी झगे घालूनी - हांसत हांसत आले कोणी;
कुणी बांधिला गुलाबी फेटा - झकमकणारा सुंदर मोठा !
आकाशी चंडोल चालला - हा वाड्.निश्चय करावयाला;
हे थाटाचे लग्न कुणाचे ! - साध्या भोळ्या फुलराणीचे !

गाऊ लागले मंगलपाठ, - सृष्टीचे गाणारे भाट,
वाजवी सनई मारुतराणा - कोकीळ घे ताणावर ताणा !
नाचू लागले भारद्वाज, - वाजविती निर्झर पखवाज,
नवरदेव सोनेरी रविकर - नवरी ही फुलराणी सुंदर !
लग्न लागते ! सावध सारे ! - सावध पक्षी ! सावध वारे !
दंवमय हा अंत:पत फिटला - भेटे रविकर फुलराणीला !

वधूवरांना दिव्या रवांनी- कुणी गेली मंगल गाणी;
त्यात कुणीसे गुंफीत होते - परस्परांचे प्रेम ! अहा ते !
आणिक तेथील वनदेवीही - दिव्या आपुल्या उच्छ्वासांही
लिहीत होत्या वातावरणी - फुलराणीची गोड कहाणी !
गुंगतगुंगत कवि त्या ठायीं - स्फूर्तीसह विहराया जाई;
त्याने तर अभिषेकच केला - नवगीतांनीं फुलराणीला !

==========================

नूतन मराठीची आठवण अगदी काव्यमय आहे !! मी महाराष्ट्र हायस्कुलचा... तिथे मराठीच्या नावाने सारा "आनंद"च होता.... नकोच ती आठवण !