देव - काय, कसा, हो/नाही, माहित नाही ...

प्रामाणिक आहे, कोणाचीही चेष्टा न करता केवळ स्वतःपुरतं सिमित ठेवून लिहिलं आहे... म्हणून आवडलं.

आवडलं लिखाण.

मी देवाचं अस्तित्त्व मान्य करत नाही कारण देव म्हणजे काय हे मला माहित नाही

हे पण मान्य.

वरील सर्व उत्तरांसाठी कृपया दासबोध + दासबोध चिंतनिका, तुकाराम गाथा पूर्ण वाचावा/वी.....
नंतर हवे असल्यास आणखी पुस्तकांची माहिती देऊ.
वादासाठी वाद नसावा.......

लेख ठीक झालाय

१३-१४ कोटी वर्षांपूर्वी एका बिंदूतून विश्व निर्माण झालं

हे सिद्ध करता येईल काय? किंवा झाले आहे काय? का फक्त ही थेरी आहे?

चेतन
अवांतर: एका दुव्यातिल वाक्ये तशीच्या तशी चिकटवतोय
Big Bang Theory - What About God?
Any discussion of the Big Bang theory would be incomplete without asking the question, what about God? This is because cosmogony (the study of the origin of the universe) is an area where science and theology meet. Creation was a supernatural event. That is, it took place outside of the natural realm. This fact begs the question: is there anything else which exists outside of the natural realm? Specifically, is there a master Architect out there? We know that this universe had a beginning. Was God the "First Cause"? We won't attempt to answer that question in this short article.

अतिअवांतरः जर वादच घालायचा असेल तर मग हा बिंदुदेखील कुठुन आला...?

महाअवांतरः जर वरच्या थेरीवर तुम्ही विश्वास ठेवता तर मी ही देव आहे यावर विश्वास ठेवु शकतो कोणिही मला पटवुन द्यावे की देव नाही म्हणुन

देव म्हणजे राम-कृष्ण-विठ्ठल का? देवांचा राजा इंद्र, पण तो असा व्यभिचारी, म्हणजे तो गेला गणतीतून!

आपले देव तरी ठीक पण ग्रीक मायथॉलॉजी वाचली तेव्हा झ्यूसचे काय किंवा इतर देवांचे कारनामे वाचून ह्यांना देव का म्हणायचे असा प्रश्न मलाही पडला. पण नंतर "history of science" नावाचं पुस्तक वाचलं. ग्रीसमध्ये वि़ज्ञानाची प्रगती का झाली ह्याचा उहापोह करत असताना ग्रीकांचे देव हे ही एक कारण लेखकाने सांगितलं आहे. इतर जग हे नैसर्गिक घटनांचा संबंध देवांच्या रागलोभाशी जोडत होतं. पण ग्रीक देव हे जवळजवळ माणसांएवढेच दुर्बळ होते. त्यामुळे ग्रीकांनी नैसर्गिक घटनांचा संबंध देवांशी न जोडता अधिक खोलात जाऊन विचार केला. असा एक तर्क मांडला आहे. त्याची लेख वाचून आठवण झाली.

मी देवाचं अस्तित्त्व मान्य करत नाही कारण देव म्हणजे काय हे मला माहित नाही, मला कळेल किंवा पटेल असं कोणीही मला ते समजावून सांगितलेलं नाही तोपर्यंत मी ते मान्य करणारही नाही.

सहमत.

मी देवाचं अस्तित्त्व मान्य करत नाही कारण देव म्हणजे काय हे मला माहित नाही
१००% सहमत. मी याच विषयावर 'देवाच्या शोधातील प्रश्न' असे लिखाण करीत होतो. पण पुरे झालेले नाही.
अस्तित्व मान्य करणे/न करणे यात अनेक गृहितके येतात. पहिले तुम्ही लिहिले त्याप्रमाणे 'देव' ही संकल्पना/शक्ती/व्यक्ती/मूल्य हे गुणविशेषाने निश्चित झाले आहे. तसेच ही व्याख्या - निदान प्रश्नकर्ता नि उत्तरदाता यांच्यापुरती तरी - स्थल-कालनिरपेक्ष आहे. त्यानंतर 'मान्य करणे' म्हणजे काय याचीही अशीच निरपेक्ष व्याख्या व्हायला हवी. आलेल्या उत्तराचा अर्थ्/मूल्यमापन हे प्रश्नकर्ता नि उत्तरदेणारा यांच्या साठी समानच हवा. यातून पुढे उपासना/व्याप्ती/कृती इ. संबंधी अनेक प्रश्न उभे राहतात. त्यामुळे देव मानणे न मानणे याबद्दल चर्चा करण्यापूर्वी त्या चर्चेचे मूल्यमापन्/व्याप्ती हे निश्चित करावे लागतील. आता निकष ठरवणारे आपणच नि वाद घालणारे आपणच असू तर निकष ठरवितानाच मोठे मतभेद होतील. असो. बाकी तपशील आमच्या आगामी लेखात (वाट) पहा.

आज देवांच(आभाळातल्या) काय खर नाय..

अदिती छान लेख. मोकळं प्रकटन आवडलं. निराकाराच्या अथांग पोकळीत जन्मलेल्या मानवप्राण्याला कुण्या ईश्वरी सत्तेने बांधून ठेवलं असेल हे पटत नाही.

बाकी दासबोध, ज्ञानेश्वरी नि गाथा माझ्याही घरी आहे. मला त्यातली भाषा, कल्पना आणि काव्य आवडतं.

>>> देव म्हणजे काय? मला माहित नाही. ज्या गोष्टीची व्याख्या माहित नाही, जी गोष्ट अनुभवता (दिसत नाही, स्पर्श नाही, गंध नाही, इ.इ) येत नाही, शब्दकोषाच्याबाहेर एखाद्या गोष्टीचं अस्तित्त्व नाही तर ती आहे हे कसं मान्य करायचं? देव आहे का नाही यावर वाद घालणं माझ्या आवाक्याबाहेर आहे.

--- सहमत आहे. खास करून शेवटच्या वाक्याबद्दल. मात्र त्याचवेळी हिरीरीने ज्यांचा विश्वास आहे त्यांच्यासाठी देवाचं अस्तित्व अमान्य करण्यात/खोडून काढण्यात काही हशील वाटत नाही (जोवर 'बाबा वाक्यं प्रमाणम्'ची सक्ती होत नाही तोपर्यंत). voyant trop pour nier, et trop peu pour m'assurer (Seeing too much to deny & too little to ensure) असं देवाच्या अस्तित्वाबद्दल म्हणणारा फ्रेंच तत्त्वज्ञ पास्कल (याने सतराव्या शतकात मांडलेली पास्कल्स वेजर ही संकल्पनाही या संदर्भात वाचनीय आहे) काय किंवा ब्रह्माच्या अनिर्वचनीयतेबद्दल अखेर 'नेति नेति' (हेही नाही, हेही नाही) म्हणणारी उपनिषदं काय, याच अज्ञेयवादाच्या निष्कर्षाला येऊन पोचतात.

छान प्रकटन.
देव आहे की नाहि हा वाद आता बरीच शतके चालु आहे. एकूण जनमानसाची चार भागात विभागणी करता येईल
१. देव निश्चितपणे नाहि अशी खात्री पटलेले व तसे जाहिर सांगणारे
२. देव नसावा अशी खात्री नसली तरी असे वाटणारे, मात्र सहसा जाहिरपणे मत न देणारे
३. देव आहे की नाहि यावर कोणतेच मत न बाळगणारे
४. देव असावा अशी खात्री नसली तरी असे मानणारे, मात्र जाहिरपणे मत न देणारे
५. देव निश्चितपणे आहे अशी खात्री पटलेले व तसे जाहिर सांगणारे

यात १, ३ व ५ प्रकारात मोडणारे कमी आहेत व बहुतेक जनता २,४ मधे विभागलेली आढळाते (व ते समाजासाठी पोषकच आहे)

मी स्वतः २र्‍या गटातला (देव नसावा अशी खात्री नसली तरी असे वाटणारे, मात्र सहसा जाहिरपणे मत न देणारे) आहे. तरीही दुसर्‍या बाजूबद्दल उत्सुकता आहे. ती शमविण्यासाठी अनेक पुस्तकांचे वाचन चालु असते. ज्यात प. वि. वर्तकांच्या चमत्कारीक अनुभवांपासून, लोबसंग रांपा यांच्या तिबेटमधील चमत्कारांच्या - परकाया प्रवेशाच्या वगैरे कादंबर्‍या, जगन्नाथ कुंट्यांचे अनुभव, गुरु डिंग ले मी यांच्या चायनिज अध्यात्मावरील कादंबर्‍या वगैरे वाचल्या आहेत. तसेच दुसर्‍या टोकाच्या लेखकांपैकी डॉ. नारळीकर, दाभोळकर, वगैरे वाचले आहेत. तरीही असे अनेक प्रश्न मला पडतात ज्यांची उत्तरे ५व्या भागातील लोकांकडून कुठेही मिळालेली नाहित. मात्र दुसरीकडे पाहता काहि गोष्टींची उकल पहिल्या गटातील लोकांनी केली आहे व काहि प्रश्नांची उकल झाली नसली अश्या विषयात त्यांचा दृष्टीकोन मला अधिक नव्या कल्पना स्वीकारण्यास तयार असा वाटतो.

पहिल्या गटातले व इतर काहि सदस्यांसारखे ५व्या गटातले आपापल्या भुमिकांवर ठाम असतात व असे दिसते की ह्या १ल्या व ५व्या गटातील मंडळींतही दोन गट आहेत. एका गटाला आपल्या भुमिकेवर विश्वास आहे मात्र ते सिद्ध करायची गरज वाटत नाहि; मात्र दुसर्‍या गटाला, आपली बाजु स्वतःपुरती ठाम ठेऊन भागत नाहि, तर २,३,४ मधील लोकांना आपल्याबाजूला करण्यात स्वारस्य असते. ते सिद्ध करणे गरजेचे वाटते कारण त्यात त्यांचे आर्थिक हितसंबंध गुंतलेले असतात. आणि हे आर्थिक हितसंबंधच मला मुळ भुमिकेपेक्षा अधिक निंदनीय वाटतात.

मला कोणीतरी विचारलं होतं की तू देव मानतोस का? त्यावर मी म्हटलं की हे विश्व फिजिक्सच्या नियमांनुसार चालतं ही संकल्पना हाच माझा देव. लेखिकेनेही हीच विचारधारा मांडली आहे असं वाटतंय. त्यामुळे लेखातला "साधं भौतिकशास्त्र" हा शब्दप्रयोग खटकला. भौतिकशास्त्र साधं नाही. त्यात ही सगळी किमया कशी झाली याचं सार आहे...

देवाची रूढ प्रतिमा माझ्या मनात कधीच पाया धरू शकली नव्हती. पण मनातलं अर्धमूर्धं देखील देऊळ कोसळलं तो दिवस लख्ख आठवतोय. अगदी धनंजयनी आपल्या प्रसिद्ध लेखात स्व-जाणीव झाल्याचं वर्णन केलंय तसा. सेल्फिश जीनमधला रेप्लिकेटर्स हा भाग वाचला. त्यात रेणूंपासून सुरूवात करून सजीवांपर्यंत कसा प्रवास होतो याचा आराखडा दिलेला आहे. जीव, प्राणीमात्र, वनस्पती - सगळे आपोआप, निसर्गनियमांनी तयार होत असतील तर दुसर्‍या देवाची काय आवश्यकता? निसर्गनियम हेच देव. ते स्वयंसिद्ध आहेत, चराचर व्यापून आहेत, अणु-रेणीया तोकडे, व आकाशाएवढे आहेत. प्रत्येक घटितावर त्यांची सत्ता आहे. मानवाच्या प्रत्येक हालचालीला, विचाराला, विकाराला, जन्माला मरणाला तेच कारणीभूत आहेत.

(देव बघितलेला) राजेश

देव आहे की नाही हे माहीत नाही व ब्रम्हांडाबद्दलचे माझे ज्ञान म्हणजे शुन्यच जे काही आहे चित्रपट पाहून व सध्या वाचलेले The Theory Of Everything - Stephen Hawking & a Brief History of Time ह्या द्वारे समजून घेण्याचा प्रयत्न केला पण काहीच समजले नाही, शुन्यातून अवकाश व उर्जा तयार झाली व त्यात कोठेतरी छोटाश्या कणावर आपण आहोत हे उमजले व मी मान्य देखील करतो.

पण,

कुठला तरी उर्जास्त्रोत्रच ह्याचा मागे आहे व कोणीतरी हे सर्व चालवतं ह्यावर माझा प्रचंड विश्वास होता देव नावाची एखादी शक्ती नक्कीच ह्या सर्वाच्या मागे आहे असे वाटायचं अगदी परवा परवा पर्यंत. पण अपघातानंतर घरी जेव्हा पडून होतो तेव्हा घरच्यांसोबत देव व धर्म ह्यावर वाद घालताना स्वतःच्याच विश्वासाला कुठेतरी तडा गेला व मी पुन्हा पुन्हा माझे मुद्दे तपासून पाहीले व त्यात मला जाणवले की प्रत्येक माणसाला वाईट काळामध्ये एका आधाराची गरज असते व तो आधार एखादा मानव / व्यक्ती पुर्णतः देईल अशी ज्यावेळी त्याला खात्री होत नाही तेव्हा मात्र तो एका अनामिक उर्जेला ( पंच महातत्वे ! ) देवत्व देतो व तो आपली सर्व अडचण दुर करेल ह्यावर विश्वास ठेऊन आपले कार्य पुढे चालू ठेवतो कालातंराने त्याची अडचण दुर होते व त्याला असे वाटते की त्याच्यावर श्रध्दा ठेवली म्हणून माझे कार्य पुर्ण झाले अथवा अडचणीतून बाहेर पडतो मग हे चक्र चालू होते.

देव ही संपल्पना लहानपणापासून झालेले संस्कारामुळे अथवा पिढ्यांपिढ्या चालत आलेले ग्रंथ व देवत्वाची कल्पना ह्यांच्यामुळे एखाद्या मानवाच्या शरिरात आत्माप्रमाणे भिनलेली असते त्याला कळत असतं की शक्यतो हे योग्य नाही आहे असे काही अस्तित्वात असू शकत नाही पण तरी ही तो आपल्या जोखंडातून बाहेर पडून शकत नाही, एखाद्याने असा प्रयत्न जरी केला तर समाजाकडून त्याला प्रचंड विरोध सहन करावा लागतो. त्यामुळे हे वेळोवेळी वाद निर्माण होतात.

वरील सर्व उत्तरांसाठी कृपया दासबोध + दासबोध चिंतनिका, तुकाराम गाथा पूर्ण वाचावा/वी.....
हे सगळं वाचण्याआधी माझं १०वी चं प्रगती पुस्तक वाच.. लगेच देव आहे ह्याची खात्री पटेल.

लेख,प्रमाणिक कथन आवडले..
माझे विचार असेच होते वयाच्या साधारण २०एक वर्षांपर्यंत. नंतर ते कसे आपोआप बदलले हे मलाही समजत नाही. पण देव असू शकतो, असे नंतर वाटू लागले. वर लिहीले ते ग्रंथ देखील माझ्या वाचनात आले ,अजुनही जमेल तसे, आवडेल ते वाचत असते.
जशी अदिती कोणी देव आहे हे पटवून देईपर्यंत देव नाही असे मानते, तसंच मी देव नाही हे पटवून देईपर्यंत तो आहे असे मानते.

देव हा अमुर्त आहे , असे मला लहान असताना सांगितले जायचे..
पण घरात मात्र मुर्ती पुजा व्हायची..
असो.. पण जर देव अमुर्त आहे हे जर सत्य मानले .. तर आदिती च्या प्रश्नाचे ऊत्तर मिळेल ..

एक मात्र नक्की की .. इंद्र हा देवांचा राजा मानला जातो आणी त्याचे ईतर जे सापेक्ष देव दाखवले जातात ..
माझ्या मते हे साफ साफ खोटे आहे..
असुरांना फसवुन अम्रुत पिनारे देव आहेत त्यांना का देव म्हणावे.. (जे दुसर्यांना फसवतात ते देव का??? )
असो.. जर हे खरे असेल तर मग ब्रम्हा, विष्नु आणी महेश हे कोण??

देव आहे हे सगळ्यांनी मानलेच पाहीजे.. फक्त ते कोणत्या रुपात हे ज्याचे त्यानी ठरवायचे आहे..
मी हे वरील वाक्य म्हणत आहे .. कारण मला खालील प्रश्नांची ऊत्तरे नाही सापडत..

प्रुथ्वि आणी अन्य ग्रह तारे यांचा उगम कुठुन व का झाला

आपण सगळे येवढे विज्ञान, भोतिक शास्त्र म्हनतो.. पण आज पर्यंत हेच विज्ञान ह्या
प्रुथ्वितला वरिल प्रचंड प्राणी मात्रांमधील एकाचे पण प्राण/मन/मेंदु/ह्र्दय किंवा कोणताही अवयव विज्ञान नाही
निर्मान करु शकले .. आणी सांगु पण नाही शकत की ते हे प्रुथ्वी वर काय करत आहेत.
बा़कीच्या ग्रहांवर जीव स्रुष्टी का नाही?

जर हे शरीर/ निसर्ग नश्वर आहे तर तो निर्मान का केला.. आणी कुनी केला.. तुम्ही आम्ही तर नक्कीच नाही ना?
विज्ञानाला ह्या प्रश्नांचे ऊत्तर माझ्यामते तरी कधीच सापडणार नाही

१ भोतिक शास्त्रा नुसार ..
ऊर्जा ही एका रुपा मधुन दुसर्या रुपात प्रत्यंतरीत होते.. आणी ती कधीच नष्ट होउ शकत नाही..
मग आपल्या मेंदुला/ह्रुदयाला/आणी ईतर अवयवांना चालवणारी पण एक ऊर्जा आहे.. आणी ती योग्य त्या प्रमाणात
योग्य त्या ठिकाणी निर्मान केली जाते.. अर्थात.. ती संयुक्त्/न दिसणारी आणी तंतोतंत मोजमाप असणारी ऊर्जा
आपल्यात का व कुठुन आली?? नक्कीच कुनीतरी ह्याची रचना केली असनार ना?? एक अद्रुष्य अशी शक्ती ????
मग कुठलाही प्राणी जेंव्हा मरण पावतो तेव्हा ती ऊर्जा जाते कुठे? आणी कोण ती ऊर्जा काढुन घेत?.. कशामुळे?
काहीच माहीती नाही

२ प्रुथ्वी मधे गुरुत्वाकर्षण बल आहे त्यामुळे ती स्वता भोवती आणी सुर्या भोवती फिरते.. मग हे गुरुत्वाकर्षण बल आले कुठुन ?? ह्यांचा नक्कीच काहीतरी उगम(आदी अंत) असला पाहीजे?

३ हिमालय पर्वतावर "ओम" हेच का अक्षर कोरले जाते बर्फांनी?

असे असंख्य गहणी न पडणारे प्रश्न आहेत:?

म्हणून असा कुनीतरी अमुर्त असलाच पाहीजे की जो हे सगळे घडवतोय.. का हे त्याची तोच जाणे.. आपल्याला काय करायचे आहे
त्यानी मनुष्य जन्म दिला आहे त्यासाठी त्याचे शतश: आभार मानुयात .. आणी त्याचा आपाआपल्या परिने काहीतरी फायदा उचलुयात

हे वाचुन माझ्या मनातला गुंता अजुन वाढला आहे.
देव आहे का? काही गोष्टींची उत्तरं विज्ञानात मिळत नाहीत अश्या वेळेला वाटतं की या पलिकडे कोणीतरी आहे ज्याला कदाचित देव म्हणत असावेत. पण लगेच असंही वाटतं की आपण उत्तरं शोधायचे जास्त कष्ट घेत नाही आणि लगेच निष्कर्ष काढुन मोकळे होतो.

नक्की काय खरं आणि काय खोटं???????????????????

मी म वरील सर्वात वाचनिय असा हा धागा.. सर्व संबधित प्रतिसाद कर्ते व धागा लेखिका ह्यांचे अभिनंदन...

बाकी चालू दे.

देव ही संकल्पना आहे...
राम , कृष्ण ही त्याला मानवाने दिलेली रुपे आहेत . काही अध्यत्मिक इ. लोक सोडले तर सर्वसामान्य माणसाला उपासने साठी मूर्त रुप हवे असते मग ती एखादी सोन्याची मुर्ती असेल किंवा शेंदूर फासलेला दगड. ईश्वर हा सर्व चराचरा मधे आहे असे शिकवणारे सुद्धा देवळे आणि मठ बांधून पुजा अर्चा करताना दिसतात (अर्थात हे म्हणजे लोका सांगे ब्रम्हज्ञान ... असा प्रकार आहे कि लोकमानस अचूक ओळखून त्याचा उपयोग (/दुरुपयोग्)करुन स्वतःची उन्नती साधण्याचा प्रयत्न असतो हा एक स्वतंत्र विषय आहे)
पण मला वाटते जेथे सौंदर्य , शुचिता, आणि पवित्र्य आहे तेथे देवाचे अस्तित्व असते. अथवा जे कही सुंदर, पवित्र असे आहे ते म्हणजे देव.
त्या मुळे देव आपल्याला अनेक प्रसंगी आणि विविध रुपात भेटु शकतो.

अतिशय सुंदर आणि वैचारिक विषयावरील चर्चा वाचून मन आनंदाने भरून आले आहे. विषय गंभीर असूनही जवळजवळ प्रत्येकाने खेळकर रीतीने घेतल्याने यातील वाचनाची खुबी खूपच वाढली आहे. असो. मी स्वत: विषय सुरुवात करणा-या अदिती यांचा मताचा आहे आणि इतरत्रही याच विषयाबाबत कित्येकवेळा अत्यंत कडवटपणाला सामोरे जावे लागले आहे. लिखाणात असे प्रसंग टाळता येतात पण प्रत्यक्ष संभाषणात ही सुविधा नसते. तथाकथित देवांच्या "लीला" आणि "बनवेगिरी" वाचल्यानंतर असाही प्रश्न पडतो की मग यांचे `देवपण` नेमके आहे तरी कशात? `समुद्रमंथाना` पासून हा घोळ चालू आहे. रामाने दुस-याच्या सागण्यावरून सीतेचा त्याग करणे याला देव्पानाचे उदाहरण म्हणत असतील तर मग प्रश्नच मिटला. शूर्पणखेचे नाक कापून तिला विद्रूप करणे कोणत्या देवनीतीत बसते? गीता सांगणारा कृष्ण आणि महाभारतात अन्यत्र वागणारा कृष्ण या व्यक्ती एकच असतील, तर त्यांच्यात सुसंगती दिसत नाही. दुर्योधन गांधारीकडे निघाला असता त्याला नग्न जाऊ नको तर किमान कमरेभोवती फुलांची माळ घालायला सांगणारा, ब्रह्मास्त्र अजात गर्भावर सोडायला सांगणारा व नंतर अश्वत्थ्याम्याने तसे करताच त्याला शाप देणारा कृष्ण हा देव कि एक पक्का मुरलेला राजकारणी आहे? आता युद्धात सारेच क्षम्य असते असे मानले तर ठीक आहे. पण मग त्यावेळी प्रतिपक्षाने तशाच मार्गाचा आधार घेतला, तर तो मानण्याचीदेखील तयारी ठेवली होती का? आपण सोडून इतरांनी धर्मयुद्ध करावे हा अनाठायी आग्रह होय.

किती लिहिलय!
काही प्रतिसाद खरंच छान आहेत, देवाच्या बाजूने बोलणारे आणि विरुद्ध बाजूचेही. वाचायला आवडले. पण मी काय म्हणते, कामं करा रे, कामंही करा थोडीफार! लिहितच कितीवेळ बसणार?

हाबिणंदण

"हे कसे घडते", जे मला (सध्या) माहिती नाही, ते सर्व 'देव' करतो म्हणून, असा माझा समज आहे.

दिवसेंदिवस माझा देव कमी कमी होतो आहे.

पण तो कधी शून्याला पोहोचेल असे वाटत नाही. कारण लिमिट मध्ये "अ‍ॅज एक्स टेंड्स टू इन्फिनिटी" म्हणतात तसे आहे. एक्स डज नॉट रीच इन्फिनिटी, एव्हर.

- फुन्सुक

".....असाच एक न संपणारा वाद..."

श्री. पेशवे जी ~ प्रथमच सांगतो की मी जी उदाहरणे दिली आहेत ती आदितीन्च्या `देव आहे/नाही` या विषयाला अनुसरून. जर `देव` सर्वसामान्य मानवासारखे वर्तन करीत असेल तर मग त्याच्यात आणि आपल्यात काहीच फरक नाही का? कृष्ण हा देव व कर्ण हा मर्त्य मानव, त्यामुळे दोघांच्याही वागणुकीत काहीतरी फरक हा गृहीत धरलाच पाहिजे. पाण्डवावरील त्याचे (पक्षी कृष्णाचे...) हे मान्य करू या, म्हणून कौरवांनी केले ते सर्व वाईटच हे तर्कशास्त्र कितपत बरोबर आहे? युद्धापूर्वी झालेल्या `कृष्ण शिष्टाई` प्रसंगात त्याने दुर्योधनाकडे किमान पाच भावांसाठी पाच गावांची मागणी केली होती; पण दुर्योधन त्यास असे म्हणाला की, "प्रथम ते पाच आमचे भाऊ आहेत हे सिद्ध करावे लागेल, ते कुंतीपुत्र वा माद्रीपुत्र असू शकतील, पण पांडुपुत्र आहेत का?" वकिली भाषेत हा बिनतोड मुद्दा होता. पण `देवपण` स्वीकारलेल्या कृष्णाने तो उडवून लावला आणि पुढे युद्ध व्हायचे ते झालेच. अशी कितीतरी उदाहरणे देता येतील की जिथे कृष्ण हे स्वरूप देवाचे नसून मर्त्य मानवाचे आहे. अर्थात कुठेही जा, प्रत्येक ठिकाणी `अंतिम विजय` ही एकच बाब कायमपणे स्वीकृत होते व शेवटी तीच सत्य म्हणून सामान्यत: ओळखली जाते. हा विषय फार दीर्घ रीतीने चर्चिला गेला तरच विचारात काहीतरी सुसंगती आणता येईल.

आता `देव` विषयात शिवाजी महाराज आणि त्यांचा इतिहास या दोन्ही बाबी पूर्णत: भिन्न आहेत. त्यामुळे या विषयावर जास्त काही लिहिणे निदान मला तरी सयुक्तिक वाटत नाही (मात्र तुम्ही त्यांच्याबाबत लिहिलेल्या मजकुराशी मी विनातक्रार सहमत आहे कारण तो आपला इतिहास आहे.) तिथेही `भवानी माता` व तिने महाराजांना दिलेली तलवार या बाबी ख-या तसेच वैज्ञानिक कसोटीवर कितपत सत्य मानाव्यात या बाबतहि बराचसा काथ्याकुट होऊ शकतो. काही बाबी केवळ त्या `मोठ्या`नी सांगितल्या म्हणून सत्य मानायच्या असतील तर मागे एकदा महात्मा गांधी यांनी बिहारात भूकंप झाला तेव्हा ते म्हणाले होते की आपल्या देशात पाप फार माजले असल्याने त्याचा हा परिणाम ! तर विनोबा उदगारले की, बिहारात पूर आणि भूकंप झाला याचा अर्थ असा की या निमित्ताने ही भूमी भूहीनाना दान करून टाका असा संदेशाच जणू ईश्वराने आपण सर्वाना धाडला आहे. काय उत्तर द्यायचे अशा वक्तव्यावर ?