सती, सतीबंदी, महाराष्ट्रातला समाज अन धर्ममार्तंड

सन १८२९ साली थोर समाजसेवक राजा राममोहन रॉय यांच्या पुढाकाराने बंगालमधे सुरु झालेल्या आंदोलनाची दखल घेऊन तत्कालिन गव्हर्नर जनरल वुइल्यम बेंटिंक याने सतीबंदीचा कायदा केला अन ती अमानुष प्रथा बेकायदा ठरली. अनिष्ठ रुढी, सामाजिक परंपरा, भारताच्या वेगवेगळ्या भागातल्या कडवट धर्ममार्तंडांनी लावलेला धर्माचा चुकीचा अर्थ यामुळे सतत अन्याय्य वागणुकीला बळी पडणार्‍या, पिचत गेलेल्या महिलावर्गाला हा मोठाच दिलासा होता. असा कायदा करुनही सतीची प्रथा पुर्णपणे बंद झाली नाहीच हे अगदी आधुनिक काळातल्या रुपकंवर सारख्या प्रसंगांमुळे स्पष्ट झालेच आहे. याबाबत मोठ्या प्रमाणावर कार्य होण्याची गरज आहे हे देखील राजस्थान, हरियाणा आणि देशातल्या अन्य भागातल्या सतीमाँ मंदिरांमधे भरणार्‍या जत्रा आणि नवस बोलण्यासाठी/ फेडणार्‍या भाविकांच्या अलोट गर्दीवरुन स्पष्ट होते.

अश्या परिस्थितीत सतीप्रथेचा महाराष्ट्रातला इतिहास उदबोधक आहे. सतीबंदीचा कायदा होण्याआधी तब्बल सहा वर्षे महाराष्ट्रातली सतीची परंपरा बंद झाली होती आणि तोही इथल्या धर्ममार्तंडांच्या आणि शास्त्र्यांच्याच पुढाकाराने हा डॉक्युमेंटेड तरीही उपेक्षित राहिलेला इतिहास आहे. जरी अनेकदा सामाजिक न्याय हा जरी अमानुषतेकडे झुकत असला, तसा जगभरातल्या सर्व समाजांबाबत ते खरे असले, तरीही मराठी समाजाचा हा इतिहास म्हणजे धर्माचा योग्य अर्थ लावुन पुरोगामी समाज कसा न्यायनिवाडा करु शकतो याचेच एक दुर्मिळ उदाहरण म्हणता येईल. परंतु दुर्दैवाने हा इतिहास अगदी मराठी माणसांना आणि त्यातील बुद्धीवाद्यांनाही ही माहिती नाही त्यामुळे अनेकांची धर्म, सामाजिक न्याय याबाबत चुकीच्या माहितीवर आधारित दिशाभुल करणारी मतेच नव्या पिढीच्या समोर सतत येत जाते व त्यामुळे इतिहासाचे विकृतीकरण होत रहाते ही खेदाचीच बाब आहे.

मुळात सतीप्रथा महाराष्ट्रात सार्वत्रिक अशी कधी नव्हतीच. सती ही संकल्पना होती ती केवळ उच्च जातींमधेच. बहुजन समाजाने ती कधीच स्वीकारली नव्हती. उलटपक्षी बहुजन समाजात विधवा विवाहाची चाल होती हे इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे यांच्या सन १९१८ मधे पाट या विषयावर व्यक्त केलेल्या विचारांमधुन स्पष्ट होते. हे विचार इतिहासाचार्य वि.का.राजवाडे समग्र साहित्य खंड सात व आठ - समाजकारण आणि राजकारण या डॉ. मु. ब. शहा यांनी संपादित केलेल्या व धु़ळ्यातील राजवाडे संशोधन मंडळाने प्रकाशीत केलेल्या ग्रंथामधे पृष्ठ ४२९ येथे आहेत.

राजवाडे म्हणतात, "शुद्र वगैरे जातींत पाट लावण्याची चाल आहे. गतभर्तॄकेशी किंवा त्याक्तभर्तृकेशी किंवा भतृत्यकेशीं कोणी लग्न लावले म्हणजे त्या पुनर्विवाहाला पाट लावणे किंवा पाटाचे लग्न म्हणतात." व्याससंहिता अथवा व्यास्मृतीतील तेराव्या व चौदाव्या श्लोकांचा संदर्भ देत ते पुढे म्हणतात, "ब्रम्हदेवाने पुर्वी एकदेह असलेला जोड मनुष्यप्राणी मधोमध चिरला आणि त्याची दोन शकले केली. एका शकलाचें नवरे केले आणि दुसर्‍या शकलापासुन बायका केल्या. बायको जोपर्यंत पुरुषाने केली नाही तोवर तो अर्धा समजला जात असे..."

अगदी उच्चजातींमधेही पतिनिधनानंतर बायका सरसकट सती जात नसत, तशी अपेक्षा नसे आणि सती न जाणार्‍या बायकांचे हक्क संरक्षिण्याचे प्रयत्न केले जात असे समजण्यालाही वाव आहे. शिवाजी महाराजांची आई जिजाऊ, त्यांच्या बहुतेक सर्व पत्नी, ज्या रायबागन नावाच्या स्त्री सरदाराबरोबर भुईकोट किल्ला जिंकण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी लढाई केली व ती जिंकल्यावर तिचा सन्मान केला ती, अश्या अनेक उच्चजातीतील बायका सती गेल्या नव्हत्या. उलटपक्षी एका विधवेवर जबरदस्तीचा प्रयत्न केला म्हणुन रांझ्याच्या बाबाजी पाटीलाचे हातपाय शिवाजी महाराजांनी तोडले असेही समजतात. याखेरीज केशवपन सारख्या परंपराही सतीप्रथा सार्वत्रिक नव्हती हेच दर्शवतात.

ज्या बायका सती जात नसत त्यांना रंडकी बोडखी अश्या नावांनी ओळखले जाई. त्यांच्या अनेक अधिकारांवर गदा येत असे परंतु त्यांच्या जगण्याचा हक्काचे संरक्षण करण्याचा प्रयत्न होत असे असे देखील दिसते. अश्या बायका कुण्या पुरुष नातेवाईकाकडे आश्रित म्हणुन रहात व त्यांचे संरक्षण करणे, त्यांच्या दैनंदिन गरजा भागवणे ही त्या पुरुष नातेवाईकाची जबाबदारी असे. अश्या बायकांच्या मुलांच्या शिक्षणाची व त्यांच्या पैतृक अधिकारांचे ते वयाय येईपर्यंत रक्षण करण्याची जबाबदारी देखील त्या पुरुष नातेवाईकाची असे व ती नीट पार न पाडणार्‍याकडे उपेक्षेने पाहिले जात असे. अर्थातच ही सर्वंकष व्यवस्था नव्हती पण व्यवस्था निर्माण करणाचा समाजाचा प्रयत्न नक्कीच होता आणि तत्कालिन परिस्थितीत तो अभिनंदनीय होता याबाबत शंकाच नाही.

क्रमशः